दिवाळी बोनस कंपनीच्या मर्जीवर नाही! कोणत्या कर्मचाऱ्यांना किती बोनस देणे बंधनकारक ? काय सांगतो नियम ?

दिवाळीला कंपनीकडून मिळणारा बोनस कोणासाठी मुलांच्या खरेदीचे पैसे असतो, तर कोणासाठी घराचे बजेट सांभाळण्याचा आधार. पण मालक आपल्या मर्जीनं बोनस देतो की कर्मचारी तो कायद्यानुसार मागू शकतो?

भारतात लागू असलेल्या कामगार कायद्यांनुसार पात्र कर्मचाऱ्यांना वार्षिक बोनस देण्याची तरतूद आहे. यासाठी कर्मचाऱ्याचा पगार, त्यानं वर्षात किती दिवस काम केले आणि कंपनीत किती लोक काम करतात, अशा अटी महत्त्वाच्या आहेत. मात्र प्रत्येक कर्मचाऱ्याला दिवाळीला वेगळा बोनस मिळणे आवश्यक नाही. बोनसशी संबंधित नियम, पात्रता, गणना आणि कंपनीची जबाबदारी समजून घेऊया.

बोनस देण्याबाबत कायदा काय सांगतो?

भारतात कर्मचाऱ्यांना बोनस देण्याशी संबंधित नियम पूर्वी पेमेंट ऑफ बोनस अॅक्ट १९६५ अंतर्गत ठरलेले होते. २१ नोव्हेंबर २०२५ पासून लागू झालेल्या वेज कोड, २०१९ नं या कायद्यातील तरतुदी आपल्यात सामावून घेतल्या आहेत. बोनसच्या बाबतीत हे समजून घेणं आवश्यक आहे की, कायद्यानुसार मिळणारा वार्षिक बोनस आणि सणाच्या निमित्ताने कंपनीकडून दिले जाणारे अतिरिक्त पेमेंट हे नेहमीच एकच गोष्ट नसतात. वेज कोडनुसार पात्र कर्मचाऱ्यांना वार्षिक बोनस देण्याची तरतूद आहे. हा बोनस कर्मचाऱ्याची कमाई आणि कायद्यात ठरलेल्या गणनेच्या आधारे ठरतो, त्यामुळे कोणतीही कंपनी आपण दिवाळीला बोनस देण्याची परंपरा पाळत नाही, एवढं सांगून पात्र कर्मचाऱ्याला अनिवार्य बोनस नाकारू शकत नाही.

दरम्यान, बोनसची पात्रता आणि रक्कम ठरवण्यासाठी कायद्यातील सर्व अटी पाहणं आवश्यक आहे. कंपनीतील कर्मचाऱ्यांची संख्या, कर्मचाऱ्याचं मासिक वेतन आणि वर्षात काम केलेले दिवस यांच्या आधारे कर्मचारी बोनससाठी पात्र आहे की नाही, हे ठरतं.

कोणत्या कर्मचाऱ्यांना मिळतो बोनस?

कायद्यानुसार बोनसचा लाभ घेण्यासाठी काही आवश्यक अटी पूर्ण कराव्या लागतात.

पहिली अट: आस्थापनातील कर्मचाऱ्यांची संख्या

बोनसशी संबंधित तरतुदी साधारणपणे अशा आस्थापनांना लागू होतात, जिथे एखाद्या आर्थिक वर्षात कोणत्याही दिवशी २० किंवा त्याहून अधिक कर्मचारी काम करतात. काही परिस्थितींमध्ये सरकार अधिसूचनेद्वारे यापेक्षा कमी कर्मचारी असलेल्या आस्थापनांनाही संबंधित तरतुदी लागू करू शकते.

दुसरी अट: मासिक वेतनाची मर्यादा

केंद्र सरकारने २५ ऑगस्ट २०२६ च्या अधिसूचनेद्वारे वेज कोडअंतर्गत बोनसच्या पात्रतेसाठी मासिक वेतनाची मर्यादा २१,००० रुपये निश्चित केली आहे. ही अधिसूचना २१ नोव्हेंबर २०२५ पासून प्रभावी मानली गेली आहे. या मर्यादेत येणाऱ्या कर्मचाऱ्यांना इतर अटी पूर्ण केल्यास बोनस मिळू शकतो.

तिसरी अट: किमान ३० दिवस काम करणं

कर्मचाऱ्याने संबंधित वर्षात आस्थापनेत किमान ३० कार्यदिवस काम केलेलं असावं. ही अट पूर्ण झाल्यावरच वैधानिक बोनसची पात्रता निर्माण होते. याचा अर्थ असा की, पात्रता केवळ कर्मचारी कायमस्वरूपी आहे की तात्पुरता, यावरून ठरत नाही. संबंधित कायद्यातील अटी पूर्ण करणारे प्रोबेशनर आणि पार्ट टाइम कर्मचारीही बोनससाठी पात्र असतात. मात्र, प्रत्येक प्रकरणात कर्मचाऱ्याची वास्तविक स्थिती आणि लागू नियम पाहणं आवश्यक आहे.

किती बोनस देणे आवश्यक?

वेज कोडनुसार पात्र कर्मचाऱ्यांसाठी किमान बोनस ८.३३ टक्के निश्चित आहे. पुरेसा वाटप करण्यायोग्य अधिशेष असल्यास बोनसचा दर २० टक्क्यांपर्यंत असू शकतो. वाटप करण्यायोग्य अधिशेष म्हणजे कंपनीच्या नफ्याची ती निश्चित रक्कम, जी कायद्यानुसार कर्मचाऱ्यांच्या बोनसच्या भरण्यासाठी वापरली जाते. त्यामुळे प्रत्येक कर्मचाऱ्याला एकाच रकमेचा बोनस मिळणं आवश्यक नाही. कर्मचाऱ्याचं पात्र वेतन, कामाचा कालावधी आणि कायद्यानुसार लागू गणना यावर ते अवलंबून असतं.

बोनसच्या गणनेसाठी आणखी एक महत्त्वाचा नियम आहे. पात्र कर्मचाऱ्याचे मासिक वेतन ७,००० रुपयांपेक्षा जास्त असल्यास बोनसची गणना ७,००० रुपये किंवा केंद्र सरकारने ठरवलेले किमान वेतन, यांपैकी जे जास्त असेल त्याच्या आधारे केली जाईल. हा नियम २५ ऑगस्ट २०२६ च्या अधिसूचनेत स्पष्ट करण्यात आला असून तो २१ नोव्हेंबर २०२५ पासून प्रभावी मानला गेला आहे.

कंपनी तोट्यात असल्यास बोनस देण्यास नकार देऊ शकते का?

कायद्यानुसार पात्र कर्मचाऱ्याला किमान बोनस देण्याची तरतूद केवळ कंपनीच्या नफ्यावर अवलंबून नाही. पुरेसा वाटप करण्यायोग्य अधिशेष नसतानाही किमान बोनस देण्याची जबाबदारी असू शकते. मात्र, बोनसची गणना, अधिशेषाचे समायोजन आणि कायद्यात ठरवलेल्या इतर अटीही लागू होतात. कंपनीकडे पुरेसा सरप्लस असेल, तर पात्र कर्मचाऱ्यांना जास्त बोनस मिळू शकतो. त्याची कमाल वैधानिक मर्यादा २० टक्के आहे. त्यामुळे कंपनीचा नफा आणि बोनसच्या गणनेसाठी उपलब्ध अधिशेष हे बोनसची अंतिम रक्कम ठरवण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावतात.

दिवाळीला वेगळा बोनस देणे आवश्यक आहे का?

कायद्यानुसार मिळणारा बोनस हा वार्षिक स्वरूपाचा असतो, तर दिवाळी बोनस हा अनेकदा सणाच्या निमित्तानं दिला जाणारा अतिरिक्त मोबदला असतो. प्रत्येक कंपनीनं दिवाळीच्या निमित्तानं स्वतंत्रपणे अतिरिक्त बोनस द्यावाच, असं बंधन नाही. एखादी कंपनी दरवर्षी दिवाळी बोनस देत असेल, तर त्या बोनसचं स्वरूप समजून घेणं महत्त्वाचं आहे. हा मोबदला कंपनीचं धोरण, कर्मचाऱ्यांसोबत झालेला करार, नोकरीच्या अटी किंवा अनेक वर्षांपासून सुरू असलेल्या परंपरेवर आधारित असू शकतो. काही प्रकरणांमध्ये दिवाळी बोनसची रक्कम वैधानिक बोनसच्या रकमेत अॅडजस्ट केली जाऊ शकते. त्यामुळे कंपनीत दिवाळीला बोनस देण्याची परंपरा आहे, एवढ्याच कारणावरून कंपनी वार्षिक वैधानिक बोनस देण्याच्या कायदेशीर जबाबदारीतून मुक्त झाली, असा निष्कर्ष काढता येत नाही.

दुसरीकडे, एखादी कंपनी कर्मचाऱ्यांना वैधानिक बोनसव्यतिरिक्त सणानिमित्त अतिरिक्त बोनस देण्याचे आश्वासन देत असेल, तर त्या आश्वासनाची किंवा कराराची कायदेशीर वैधता तपासणं आवश्यक आहे. प्रत्येक प्रकरणात एकच नियम लागू होईल, असे नाही.

सर्व कर्मचाऱ्यांना बोनस मिळतो का?

ज्या कर्मचाऱ्यांचे वेतन निर्धारित पात्रता मर्यादेपेक्षा जास्त आहे, ते या वैधानिक बोनस व्यवस्थेअंतर्गत पात्र ठरतीलच असं नाही. त्याचप्रमाणे, एखाद्या आस्थापनेला हा कायदा लागू होण्यासाठी आवश्यक अटी पूर्ण होत नसतील किंवा कर्मचाऱ्यानं पात्रतेचे निकष पूर्ण केले नसतील, तर त्याला वैधानिक बोनसचा अधिकार मिळेलच असं नाही.

व्हाट्सअप ग्रुप जॉइनिंगसाठी क्लिक करा -

https://chat.whatsapp.com/BpTuswQo5JaGl3dMcIcFlK?s=cl&p=a&mlu=4&ilr=4

जाहिरातीसाठी संपर्क - 7620878766

विशेष टीप - बातमीतील जाहिरातीवर टॅप करून Preview Image हा पर्याय निवडा. त्यामुळे जाहिरात पूर्ण स्वरूपात उघडेल व आपणास प्रतिसाद देणे सोपे होईल.