जगाचा नकाशा बदलणार! आफ्रिका मोठा, अमेरिका-युरोप लहान; भारताचा प्रस्तावाला पाठिंबा

जगाचा नकाशा बदलणार! आफ्रिका मोठा, अमेरिका-युरोप लहान; भारताचा प्रस्तावाला पाठिंबा

न्यूयॉर्क : जगाचा नकाशा आता नव्या स्वरूपात पाहायला मिळण्याची शक्यता आहे. संयुक्त राष्ट्र महासभेने (UNGA) पृथ्वीवरील खंडांचे क्षेत्रफळ अधिक अचूकपणे दाखवणाऱ्या ‘इक्वल अर्थ’ कार्टोग्राफिक प्रोजेक्शनला समर्थन दिले आहे. या प्रस्तावाच्या बाजूने तब्बल १६४ देशांनी मतदान केले, तर अमेरिकेने प्रस्तावाला विरोध केला. सहा देशांनी मतदानात तटस्थ भूमिका घेतली.

या निर्णयामुळे पारंपरिक ‘मर्केटर प्रोजेक्शन’ नकाशाऐवजी पृथ्वीवरील खंडांचे वास्तविक क्षेत्रफळ अधिक अचूकपणे दर्शवणाऱ्या नकाशाच्या वापराला प्रोत्साहन मिळणार आहे. विशेषतः आफ्रिका, दक्षिण अमेरिका, दक्षिण आशिया आणि ओशनिया यांचे आकार पूर्वीच्या तुलनेत अधिक वास्तववादी दिसतील.

‘इक्वल अर्थ’ नकाशा म्हणजे काय?

‘इक्वल अर्थ’ हा पृथ्वीचा सपाट नकाशावर तुलनेने अधिक अचूक भौगोलिक आकार दाखवण्यासाठी विकसित करण्यात आलेला नकाशा आहे. २०१८ मध्ये कार्टोग्राफर्सच्या एका गटाने हे प्रोजेक्शन विकसित केले.

पृथ्वी गोलाकार असल्यामुळे तिचे सपाट कागदावर अचूक प्रतिनिधित्व करणे कठीण आहे. त्यामुळे कोणतेही नकाशा प्रोजेक्शन काही ना काही बाबतीत विकृती निर्माण करते. ‘इक्वल अर्थ’ प्रोजेक्शनमध्ये मात्र खंडांचे क्षेत्रफळ शक्य तितके वास्तवाशी जुळवून दाखवण्यावर भर देण्यात आला आहे.

मर्केटर नकाशामुळे काय होते?

डच कार्टोग्राफर गेरार्डस मर्केटर यांनी १५६९ मध्ये तयार केलेले मर्केटर प्रोजेक्शन शतकानुशतके जगभरात मोठ्या प्रमाणावर वापरले गेले. विशेषतः सागरी प्रवास आणि दिशानिर्देशनासाठी ते अत्यंत उपयुक्त ठरले.

मात्र या नकाशाची एक मोठी मर्यादा आहे. विषुववृत्तापासून दूर जाताना प्रदेशांचे क्षेत्रफळ नकाशावर प्रत्यक्षापेक्षा मोठे दिसू लागते. त्यामुळे युरोप, उत्तर अमेरिका आणि ग्रीनलँडसारखे प्रदेश त्यांच्या वास्तविक क्षेत्रफळापेक्षा मोठे भासतात, तर आफ्रिका आणि दक्षिण अमेरिका तुलनेने लहान दिसतात.

याचे सर्वात प्रसिद्ध उदाहरण म्हणजे ग्रीनलँड आणि आफ्रिका. मर्केटर नकाशावर ग्रीनलँड आफ्रिकेच्या आकाराच्या जवळपास दिसतो. प्रत्यक्षात मात्र आफ्रिका हा ग्रीनलँडपेक्षा सुमारे १४ पट मोठा आहे.

आफ्रिका अधिक मोठा दिसणार

‘इक्वल अर्थ’ नकाशाच्या वापरामुळे आफ्रिका खंडाचे विशाल क्षेत्रफळ अधिक स्पष्टपणे समोर येईल. त्याचप्रमाणे दक्षिण अमेरिका, दक्षिण आशिया आणि ओशनिया या प्रदेशांचेही आकार पारंपरिक नकाशाच्या तुलनेत अधिक वास्तववादी दिसतील.

याउलट उत्तर अमेरिका आणि युरोपचा नकाशावरील आकार तुलनेने कमी झालेला दिसेल. त्यामुळे या बदलाला केवळ नकाशातील बदल न मानता जगाकडे पाहण्याच्या दृष्टिकोनातील बदल म्हणूनही पाहिले जात आहे.

अमेरिकेचा प्रस्तावाला विरोध

संयुक्त राष्ट्रांच्या या उपक्रमाला अमेरिकेने विरोध केला आहे. अमेरिकेच्या प्रतिनिधी यारिना फेरेन्सेव्हिच यांनी संयुक्त राष्ट्रांनी अधिक गंभीर आणि तातडीच्या जागतिक प्रश्नांवर लक्ष केंद्रित करावे, अशी भूमिका मांडली.

त्यांच्या मते, अशा प्रकारच्या उपक्रमांमुळे संयुक्त राष्ट्रांच्या विश्वासार्हतेवर प्रश्नचिन्ह निर्माण होऊ शकते. १६व्या शतकातील नकाशा आणि त्याच्याशी संबंधित वादांपेक्षा जगासमोरील प्रत्यक्ष समस्यांवर लक्ष केंद्रित करण्याची गरज असल्याचे अमेरिकेने म्हटले आहे.

फ्रान्सकडूनही जुन्या नकाशाला अलविदा

दरम्यान, या प्रस्तावाच्या सह-प्रायोजकांपैकी असलेल्या फ्रान्सने मर्केटर प्रोजेक्शनचा वापर कमी करण्याची भूमिका घेतली आहे. फ्रान्सच्या परराष्ट्र मंत्र्यांनी नकाशातील बदलामुळे प्रत्यक्ष जग बदलत नसले, तरी चुकीचे भौगोलिक चित्र दुरुस्त करणे हे सत्याच्या दिशेने टाकलेले महत्त्वाचे पाऊल असल्याचे म्हटले आहे.

भारताचा प्रस्तावाला पाठिंबा

संयुक्त राष्ट्र महासभेतील मतदानात भारतानेही ‘इक्वल अर्थ’ नकाशाच्या प्रस्तावाला पाठिंबा दिला आहे. त्यामुळे या निर्णयाला भारताचा स्पष्ट राजनैतिक पाठिंबा मिळाल्याचे दिसून येते.

या निर्णयामुळे शाळा, शैक्षणिक संस्था, डिजिटल नकाशे आणि आंतरराष्ट्रीय संस्थांमध्ये भविष्यात जगाचा नकाशा कोणत्या पद्धतीने दाखवला जावा, याबाबत नव्याने चर्चा सुरू होण्याची शक्यता आहे. अर्थात, मर्केटर प्रोजेक्शनचे सागरी नेव्हिगेशनमधील महत्त्व वेगळे असल्याने ते सर्व क्षेत्रांतून पूर्णपणे हद्दपार होईलच असे नाही..