पोळा सणाचे बदलते स्वरूप; ग्रामीण संस्कृतीच्या जतनाची गरज

जळगाव : बैल हा शेतकऱ्याच्या शेतीचा अविभाज्य साथीदार मानला जातो. वर्षभर शेतात राबणाऱ्या या मुक्या जीवाप्रती कृतज्ञता व्यक्त करण्यासाठी साजरा केला जाणारा पोळा हा महाराष्ट्राच्या ग्रामीण संस्कृतीतील अत्यंत महत्त्वाचा सण आहे. मात्र आधुनिक शेतीच्या वाढत्या यांत्रिकीकरणामुळे आणि बदलत्या जीवनशैलीमुळे पारंपरिक पोळ्याचे स्वरूप झपाट्याने बदलत आहे. बैलजोडीऐवजी ट्रॅक्टरला वाढलेली पसंती आणि तरुण पिढीचा पारंपरिक उत्सवांपासून कमी होत चाललेला सहभाग यामुळे पोळ्याची पूर्वीची रंगत आता कमी होत असल्याचे चित्र ग्रामीण भागात दिसून येत आहे.

पूर्वी पोळा सणाची तयारी काही दिवस आधीपासूनच सुरू व्हायची. गावातील बाजारपेठा सजायच्या, घराघरांत उत्साहाचे वातावरण असायचे. शेतकरी आपल्या बैलांना आंघोळ घालून त्यांची तेलाने मालिश करायचे. बैलांच्या शिंगांना आकर्षक रंग दिला जायचा. अंगावर रंगीबेरंगी नक्षीकाम, गळ्यात फुलांच्या माळा आणि घंटा, डोक्यावर आकर्षक सजावट अशा पद्धतीने बैलांना सजवले जायचे. या सर्व तयारीत घरातील लहानांपासून मोठ्यांपर्यंत प्रत्येक जण उत्साहाने सहभागी व्हायचा.

पोळ्याच्या दिवशी सजवलेल्या बैलजोड्यांची गावातून मिरवणूक काढली जायची. ढोल-ताशांचा गजर, लेझीमचा निनाद आणि पारंपरिक वाद्यांच्या साथीने गावातील वातावरण उत्साहाने भारून जायचे. बैलांची पूजा करून त्यांना नैवेद्य दाखवला जायचा. अनेक ठिकाणी बैलगाड्या आणि पारंपरिक खेळांमुळे पोळा हा केवळ धार्मिक विधी न राहता सामाजिक एकोपा, शेतकरी संस्कृती आणि कुटुंबाच्या एकत्रित आनंदाचा उत्सव ठरायचा.

मात्र आता परिस्थिती मोठ्या प्रमाणात बदलली आहे. शेतीच्या कामासाठी ट्रॅक्टर, रोटाव्हेटर, हार्वेस्टर आणि अन्य आधुनिक यंत्रांचा वापर वाढल्याने बैलांवरील शेतकऱ्यांचे अवलंबित्व कमी झाले आहे. परिणामी अनेक गावांमध्ये बैलजोड्यांची संख्या घटली आहे. पूर्वी वर्षभर बैलांचे संगोपन करणारे शेतकरी आता शेतीच्या बदलत्या पद्धतीमुळे बैल पाळण्यापासून दूर जात आहेत.

याचा थेट परिणाम पोळा सणावरही झाला आहे. अनेक ठिकाणी पूर्वीसारखी बैलांची संख्या दिसत नाही. सजावट, मिरवणूक आणि पारंपरिक कार्यक्रमांमध्येही घट झाली आहे. काही गावांमध्ये आता केवळ बैलांची औपचारिक पूजा करून पोळा साजरा केला जातो. त्यामुळे एकेकाळी गावच्या जीवनाचा केंद्रबिंदू असलेल्या या सणाची पारंपरिक ओळख हळूहळू फिकी पडत आहे.

ग्रामीण भागातील ज्येष्ठ नागरिकांच्या आठवणींमध्ये मात्र आजही पोळ्याचे ते दिवस जिवंत आहेत. त्यांच्या मते, पूर्वी पोळा म्हणजे संपूर्ण गावाचा सण असायचा. जात-पात, आर्थिक परिस्थिती किंवा इतर भेद बाजूला ठेवून सर्वजण एकत्र येत. बैलांची सजावट करण्यापासून ते मिरवणुकीपर्यंत प्रत्येक कार्यक्रमात गावकऱ्यांचा सहभाग असायचा. त्यामुळे पोळ्याच्या माध्यमातून ग्रामीण समाजातील परस्परांचे संबंध अधिक घट्ट होत असत.

आजच्या तरुण पिढीसमोर आधुनिक तंत्रज्ञान आणि बदलती जीवनशैली यांचे मोठे आकर्षण आहे. मोबाईल, सोशल मीडिया आणि आधुनिक शेतीच्या साधनांमध्ये रमलेल्या तरुणांना पारंपरिक सणांचे सांस्कृतिक महत्त्व समजावून सांगणे गरजेचे आहे. आधुनिकता स्वीकारताना आपल्या मातीशी आणि परंपरांशी असलेली नाळ तुटू नये, यासाठी नव्या पिढीचा सहभाग वाढवणे आवश्यक आहे.

पोळा हा केवळ बैलांचा सण नाही, तर शेतकऱ्याच्या कष्टांचा सन्मान करणारा उत्सव आहे. जमिनीशी, शेतीशी, पशुधनाशी आणि ग्रामीण जीवनपद्धतीशी जोडलेली आपली संस्कृती पुढील पिढीपर्यंत पोहोचवण्याचे माध्यम म्हणून पोळ्याकडे पाहण्याची गरज आहे.

आधुनिक शेती आणि यंत्रांचा वापर हा काळाची गरज आहे. मात्र त्याचवेळी पारंपरिक सणांचे सांस्कृतिक महत्त्वही जपले गेले पाहिजे. अन्यथा काही वर्षांनी पोळा हा प्रत्यक्ष गावजीवनातील उत्सव न राहता केवळ आठवणी आणि पुस्तकांमध्येच उरेल. त्यामुळे परंपरा आणि आधुनिकता यांचा समतोल साधत पोळ्याचे सांस्कृतिक वैभव जपणे हीच आजच्या पिढीसमोरील खरी जबाबदारी आहे.

व्हाट्सअप ग्रुप जॉइनिंगसाठी क्लिक करा -

https://chat.whatsapp.com/BpTuswQo5JaGl3dMcIcFlK?s=cl&p=a&mlu=4&ilr=4

जाहिरातीसाठी संपर्क - 7620878766

विशेष टीप - बातमीतील जाहिरातीवर टॅप करून Preview Image हा पर्याय निवडा. त्यामुळे जाहिरात पूर्ण स्वरूपात उघडेल व आपणास प्रतिसाद देणे सोपे होईल.