वर्षाच्या अखेरचे तीन महिने ठरणार धोकादायक? उत्तर हिंदी महासागरात 3 चक्रीवादळांची शक्यता; ISRO च्या अंदाजाने चिंता वाढली

नवी दिल्ली : २०२६ हे वर्ष संपण्याच्या दिशेने जात असताना हवामानाच्या आघाडीवर चिंताजनक अंदाज समोर आला आहे. ऑक्टोबर ते डिसेंबर २०२६ या तीन महिन्यांच्या कालावधीत उत्तर हिंदी महासागरात तीन उष्णकटिबंधीय चक्रीवादळे निर्माण होण्याची शक्यता असल्याचा अंदाज भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था (ISRO) च्या अभ्यासातून व्यक्त करण्यात आला आहे. विशेष म्हणजे या कालावधीतील संभाव्य चक्रीवादळांची तीव्रता गेल्या सुमारे ४४ वर्षांच्या सरासरीच्या तुलनेत अधिक राहण्याची शक्यता व्यक्त करण्यात आली आहे.

मान्सूननंतरचा काळ भारताच्या पूर्व आणि पश्चिम किनारपट्टीसाठी चक्रीवादळांच्या दृष्टीने महत्त्वाचा मानला जातो. बंगालचा उपसागर आणि अरबी समुद्रातील समुद्राच्या तापमानासह वातावरणातील विविध घटक चक्रीवादळांच्या निर्मितीस पोषक ठरू शकतात. त्यामुळे आगामी तीन महिन्यांमध्ये हवामान यंत्रणांना विशेष सतर्क राहावे लागणार आहे.

तीन महिन्यांत तीन चक्रीवादळांची शक्यता

ISRO च्या अंदाजानुसार, ऑक्टोबर, नोव्हेंबर आणि डिसेंबर २०२६ या मान्सूनोत्तर हंगामात उत्तर हिंदी महासागर क्षेत्रात सुमारे तीन उष्णकटिबंधीय चक्रीवादळे निर्माण होण्याची शक्यता आहे. या अंदाजासाठी जानेवारी ते ऑगस्ट २०२६ पर्यंत उपलब्ध झालेल्या हवामान आणि सागरी परिस्थितीशी संबंधित माहितीचा अभ्यास करण्यात आला आहे.
या अभ्यासात केवळ चक्रीवादळांची संख्या नव्हे, तर त्यांची संभाव्य तीव्रताही तपासण्यात आली आहे. त्यासाठी PDI अर्थात Power Dissipation Index सारख्या निर्देशांकाचा वापर करण्यात आला आहे.

PDI म्हणजे काय ?

PDI हा चक्रीवादळाच्या एकूण शक्तीचा अंदाज घेण्यासाठी वापरला जाणारा निर्देशांक आहे. वादळाचा वाऱ्याचा वेग आणि तो वेग किती काळ टिकतो, यांसारख्या घटकांचा त्यामध्ये विचार केला जातो.
सोप्या भाषेत सांगायचे झाल्यास, PDI जितका जास्त, तितकी चक्रीवादळाची एकूण ऊर्जा आणि संभाव्य तीव्रता अधिक मानली जाते.

४४ वर्षांच्या सरासरीपेक्षा अधिक सक्रिय हंगाम?

उपलब्ध माहितीनुसार, २०२६ च्या मान्सूनोत्तर हंगामासाठीचा संभाव्य PDI गेल्या सुमारे ४४ वर्षांच्या सरासरीपेक्षा लक्षणीयरीत्या जास्त असल्याचे अभ्यासातून सूचित होते. काही अहवालांमध्ये ही वाढ सुमारे ८३ टक्के असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.
मात्र याचा अर्थ असा नाही की प्रत्येक संभाव्य वादळ अत्यंत विनाशकारी असेल. PDI हा चक्रीवादळांच्या एकूण ऊर्जेचा आणि क्रियाशीलतेचा निर्देशांक आहे. प्रत्यक्षात एखाद्या वादळाची तीव्रता, त्याचा मार्ग, जमिनीवर होणारा परिणाम आणि नुकसानाची पातळी याबाबतचा अंदाज वादळाची निर्मिती झाल्यानंतर अधिक अचूकपणे स्पष्ट होतो.

किनारपट्टीवरील राज्यांसाठी विशेष सतर्कतेची गरज

उत्तर हिंदी महासागरातील चक्रीवादळांचा परिणाम भारतासह परिसरातील अनेक देशांच्या किनारी भागांवर होऊ शकतो. भारताच्या दृष्टीने बंगालचा उपसागर आणि अरबी समुद्र हे दोन्ही भाग महत्त्वाचे आहेत.
चक्रीवादळामुळे केवळ मुसळधार पाऊसच पडत नाही, तर वेगवान वारे, समुद्रात मोठ्या लाटा, वादळी भरती आणि काही भागांमध्ये पूरस्थिती निर्माण होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे किनारपट्टीवरील प्रशासन, मच्छीमार आणि नागरिकांसाठी हवामानाच्या इशाऱ्यांकडे लक्ष ठेवणे महत्त्वाचे ठरणार आहे.

अल निनोचा प्रभाव आणि पावसाची चिंता

दरम्यान, यंदाच्या हवामान परिस्थितीमध्ये अल निनो आणि महासागरीय परिस्थितीतील बदलांचा पर्जन्यमानावर परिणाम होण्याची चर्चा सुरू आहे. देशातील विविध भागांमध्ये पावसाच्या वितरणात मोठी तफावत दिसून येत असल्याने शेतकरी आणि हवामानतज्ज्ञांचे लक्ष मान्सूनोत्तर काळाकडे लागले आहे.
मात्र चक्रीवादळांचा अंदाज आणि देशातील पावसाची तूट यांचा थेट संबंध लावणे योग्य ठरणार नाही. चक्रीवादळांची निर्मिती ही समुद्राचे तापमान, वातावरणातील आर्द्रता, वाऱ्यांची दिशा व वेग आणि इतर अनेक हवामान घटकांवर अवलंबून असते.

ऑक्टोबर ते डिसेंबरदरम्यान हवामानावर लक्ष

जानेवारी ते ऑगस्टदरम्यान उपलब्ध झालेल्या हवामान व सागरी माहितीच्या आधारे ऑक्टोबर ते डिसेंबर या कालावधीतील चक्रीवादळांच्या संभाव्य हालचालींचा अंदाज घेण्यात आला आहे.
त्यामुळे २०२६ च्या अखेरचे तीन महिने उत्तर हिंदी महासागरातील चक्रीवादळांच्या दृष्टीने महत्त्वाचे ठरू शकतात. मात्र कोणते वादळ नेमके कुठे तयार होईल, त्याची दिशा काय असेल आणि त्याची प्रत्यक्ष तीव्रता किती असेल, हे संबंधित वादळाची निर्मिती झाल्यानंतरच अधिक स्पष्ट होईल.

नागरिकांनी घाबरून जाण्याऐवजी अधिकृत हवामान विभागाच्या सूचनांकडे लक्ष ठेवावे आणि चक्रीवादळासंदर्भातील ताज्या इशाऱ्यांनुसार आवश्यक ती खबरदारी घ्यावी.