“गणेशलीला” : गणेशपूजेत तुळस का निषिद्ध ?

आपल्या “गणेशलीला” या लेखमालेत आपण श्रीगणेशाच्या विविध लीलांमागील आध्यात्मिक रहस्ये जाणून घेत आहोत. आज आपण एका अत्यंत महत्त्वाच्या प्रसंगाकडे वळत आहोत — श्रीगणेशाच्या पूजेत तुळस (तुलसीपत्र) का वर्ज्य मानली जाते?

हिंदू धर्मात तुळशीला अत्यंत वंदनीय आणि मोक्षदायिनी मानले गेले आहे. भगवान विष्णूंची कोणतीही पूजा तुळशीच्या पानाशिवाय पूर्ण होत नाही. परंतु हीच पावन वनस्पती विघ्नहर्ता गणपतीच्या पूजेत मात्र निषिद्ध मानली जाते. शास्त्रात स्पष्ट वचन आहे — ‘न तुलस्या गणाधिपं’ (गणपतीला तुळस वाहू नये). यामागे नेमकी कोणती कथा आहे आणि त्या कथेमागे कोणते गूढ आध्यात्मिक मर्म दडलेले आहे, ते आपण सविस्तर समजून घेऊया.

गणेश पुराण आणि पद्मपुराणातील संदर्भानुसार, ही कथा द्वापारयुगापूर्वीची आहे. एकदा बाल गणेश गंगा नदीच्या तीरावर अत्यंत शांत आणि एकाग्र चित्ताने तपस्येत लीन झाले होते. त्यांचे ध्यान बाह्य विश्वातील मोहापासून पूर्णपणे अलिप्त होते. ते अखंड ब्रह्मचर्य आणि आत्मज्ञानाच्या परमोच्च समाधीत बसले होते. त्यांच्या कपाळावर चंदनाचा शीतल टिळा होता, अंगावर पीतांबर झळकत होते आणि मुखावर अखंड साधनेचे दिव्य तेज पसरले होते.

त्याच वेळी धर्मात्मज तुळस (जी एका तपस्वी व सुंदर दैवी कन्येच्या रूपात होती) तीर्थयात्रा करत करत गंगेच्या त्या शांत तीरावर आली. गणरायाचे ते अलौकिक आणि तेजस्वी रूप पाहताच तुळशीचे मन त्यांच्यावर मोहित झाले. तिच्या मनात एक तीव्र इच्छा निर्माण झाली की, अशा स्थिर, बुद्धिमान आणि तेजस्वी पुरुषाशी आपला विवाह व्हावा.

आपली ही इच्छा पूर्ण करून घेण्यासाठी तिने गणेशाच्या चालू तपस्येत व्यत्यय आणला. ध्यानाचा भंग झाल्यामुळे भगवान गणेशांनी डोळे उघडले. समोर एक दिव्य कन्या उभी असलेली पाहून गणरायांनी शांत आणि संयमित वाणीने विचारले, “हे कन्ये, तू कोण आहेस आणि एका तपस्व्याच्या साधनेत अडथळा आणण्याचे कारण काय?”

तुळशीने हात जोडून अत्यंत प्रेमाने गणरायाकडे आपली मागणी मांडली:

“हे प्रभो, मी आपल्या तेजस्वी रूपावर मोहित झाले आहे. माझी अशी इच्छा आहे की आपण माझा पत्नी म्हणून स्वीकार करावा आणि माझ्याशी विवाह करावा.”

हे ऐकून गणरायांनी तुळशीला अत्यंत मायेने आणि गंभीरतेने समजावून सांगितले:

“हे देवि, मी जन्मजात ब्रह्मचारी राहून विश्वाच्या ज्ञानाचे नियमन करण्याचा संकल्प केला आहे. माझे चित्त सांसारिक विलासात, कामवासनेत किंवा विवाहाच्या बंधनात रमणारे नाही. मी केवळ अंतर्मुख वैराग्याचा आणि अखंड ईश्वरीय कर्तव्याचा उपासक आहे. त्यामुळे मी तुझ्याशी विवाह करू शकत नाही. तू तुझा हा विचार सोडून द्यावा.”

परंतु तुळस आपल्या हट्टावर ठाम राहिली. तिने गणपतीचे शब्द मानले नाहीत आणि पुन्हा पुन्हा त्यांच्या वैराग्याला आव्हान देत विवाहाचा अट्टाहास सुरू ठेवला. जेव्हा साधनेच्या मार्गात मोहाचा अडथळा वारंवार येतो, तेव्हा विवेकाला कठोर पाऊल उचलावे लागते. गणरायांनी त्रस्त होऊन तुळशीला शाप दिला:

“तू एका अखंड ब्रह्मचारी योग्याला संसाराच्या मोहात ओढण्याचा अट्टाहास केलास. ज्या वैवाहिक सुखासाठी तू माझ्या साधनेत विघ्न आणलेस, ते सुख तुला शांततेने मिळणार नाही; तुझा विवाह एका क्रूर असुराशी (राक्षसाशी) होईल!”

आपल्या प्रेमाचा असा कठोर नकार आणि मिळालेला भयंकर शाप ऐकून तुळशीचा स्वाभिमान दुखावला गेला. रागाच्या आणि संतापाच्या भरात तिनेही गणरायाला प्रतिशाप दिला:

“ज्या विवाहबंधनापासून तू दूर पळत आहेस, त्याच संसारात तुला अडकावे लागेल. अतिशीघ्र तुझाही विवाह संपन्न होईल!”

काळाच्या ओघात हे दोन्ही शाप सत्य ठरले. तुळस पुढील जन्मात ‘वृंदा’ म्हणून अवतरली आणि तिचा विवाह महापराक्रमी असुरराज ‘जालंधर’ याच्याशी झाला. पुढे भगवान विष्णूंच्या एका अलौकिक लीलेने जालंधराचा अंत झाला आणि वृंदेच्या पातिव्रत्यावर प्रसन्न होऊन साक्षात श्रीहरींनी तिला ‘तुलसी’ रूपात आपल्या मस्तकावर, वैकुंठात आणि शाळिग्राम शिळेवर सदैव वास करण्याचे वरदान दिले.

दुसऱ्या बाजूला, भगवान गणेशांचा विवाह प्रजापती विश्वकर्मा यांच्या दोन दैवी कन्यांशी — ‘रिद्धी’ आणि ‘सिद्धी’ यांच्याशी संपन्न झाला. परंतु, त्या तपोभंगाच्या दिवसापासून गणपतीच्या पूजेत तुळस कायमची वर्ज्य मानली गेली.

पुराणातील ही कथा म्हणजे केवळ दोन पात्रांमधील वरवरचा वाद नाही, तर ती मानवी साधनेतील दोन अत्यंत महत्त्वाच्या शक्तींचा अंतर्गत संघर्ष आहे:

गणपती हे मूलाधार चक्राचे स्वामी आहेत. मूलाधार म्हणजे साधनेचा पाया. जोपर्यंत मनातील चंचलता आणि वासना शांत होत नाहीत, तोपर्यंत आत्मज्ञान होत नाही. गणेशाची समाधी ही दर्शवते की, उच्च आध्यात्मिक उद्दिष्ट गाठण्यासाठी अंतर्मुख व्हावे लागते.

तुळस ही मुळात प्रकृतीचे, संसारातील नात्यांचे आणि सृष्टीच्या विस्ताराचे प्रतीक आहे. तुळशीने गणेशाकडे विवाहाची मागणी करणे, म्हणजेच संसारातील मायेने साधकाच्या वैराग्यावर घातलेली भुरळ आहे. साधक जेव्हा ध्यानाला बसतो, तेव्हा बाह्य आकर्षणे त्याला ओढण्याचा प्रयत्न करतात. गणेशाने त्या मोहाला दिलेला नकार हा शिकवतो की, आत्मसाक्षात्कारासाठी वासनेचा त्याग करणे अनिवार्य आहे.

देवतांनी एकमेकांना दिलेले शाप हे प्रत्यक्षात विश्वाच्या हितासाठी घडलेली ईश्वरी योजना असते:

तुळशीच्या शापामुळे गणेशाचा विवाह झाला, पण तो कोणत्याही सामान्य भौतिक मोहाशी झाला नाही. गणपतीचा विवाह ‘रिद्धी’ (सात्त्विक समृद्धी/बुद्धीची संपन्नता) आणि ‘सिद्धी’ (आध्यात्मिक क्षमता/अलौकिक शक्ती) यांच्याशी झाला. म्हणजेच, जेव्हा बुद्धी विवेकी बनते, तेव्हा समृद्धी आणि यश स्वतःहून तिच्या चरणांशी येतात.

गणेशाच्या शापामुळे तुळस पुढे विष्णूंची परमप्रिया बनली. विष्णू हे विश्वाचे पालनकर्ते आहेत आणि तुळस ही प्रकृती आहे. त्यामुळे प्रकृतीचे खरे स्थान पालनकर्त्या नारायणाच्या चरणीच शोभून दिसते. गणरायांच्या नकारानेच तुळशीला थेट वैकुंठाचे सर्वोच्च पद मिळवून दिले.

आपल्या उपासनेत दोन प्रमुख मार्ग आहेत — एक ‘भक्तिमार्ग’ आणि दुसरा ‘ज्ञान/योगमार्ग’:

विष्णू हे प्रेमाचे आणि संसाराचे रक्षक आहेत. तिथे देवाला सखा, पती किंवा रक्षणकर्ता मानले जाते. तुळशीचे समर्पण हे याच निस्सीम प्रेमाचे प्रतीक असल्याने ती विष्णूला प्रिय आहे.

गणपती हे बुद्धी, मूलाधार चक्र आणि साधनेची सुरुवात आहेत. इथे प्रेमापेक्षा ‘इंद्रियनिग्रह’, ‘चित्तवृत्तीचा निरोध’ आणि ‘शांतता’ महत्त्वाची असते. अनलासुर वधानंतर गणपतीचा आंतरिक दाह शांत करण्यासाठी अत्यंत शीतल, जमिनीशी जोडलेली आणि अहंकारशून्य असणारी साधी ‘दुर्वा’च योग्य ठरते.

तुळशीची ऊर्जा ही प्रकृतीची, आकर्षणाची आणि संसाराची आहे; तर गणेशाची ऊर्जा ही वैराग्याची आणि स्थिरतेची आहे. म्हणूनच या दोन भिन्न प्रवाहांचा एकत्र मेळ पूजेत घातला जात नाही.

॥ गणपती बाप्पा मोरया, मंगलमूर्ती मोरया ॥

व्हाट्सअप ग्रुप जॉइनिंगसाठी क्लिक करा -

https://chat.whatsapp.com/BpTuswQo5JaGl3dMcIcFlK?s=cl&p=a&mlu=4&ilr=4

जाहिरातीसाठी संपर्क - 7620878766

विशेष टीप - बातमीतील जाहिरातीवर टॅप करून Preview Image हा पर्याय निवडा. त्यामुळे जाहिरात पूर्ण स्वरूपात उघडेल व आपणास प्रतिसाद देणे सोपे होईल.