त्रिशुंड मयुरेश्वर गणपती मंदिराचे गूढ आणि पेशवेकालीन इतिहास! वर्षातून केवळ एकदाच उघडणारे पुण्याचे ‘गुप्त तळघर’!

वर्षातून केवळ एकदाच उघडणारे पुण्याचे ‘गुप्त तळघर’! त्रिशुंड मयुरेश्वर गणपती मंदिराचे गूढ आणि पेशवेकालीन इतिहास! 

गुरुपौर्णिमेलाच का उघडते ३०० वर्षे जुने हे तळघर? 
“पुण्याच्या गजबजलेल्या सोमवार पेठेत, नागझरीच्या काठावर पाषाणात उभे असलेले ‘त्रिशुंड मयुरेश्वर गणपती मंदिर’… जिथे वर्षाचे ३६४ दिवस साचलेले पाणी उपसून, केवळ गुरुपौर्णिमेच्या दिवशी गुरूंच्या समाधीचे आणि गुप्त तळघराचे रहस्यमयी दर्शन घडते!”

पुणे शहर हे पेशवेकालीन संस्कृती, गड-कोट आणि प्राचीन वास्तूंचे माहेरघर मानले जाते. या पुण्यात असे एक मंदिर आहे, ज्याची रचना आणि इतिहास अत्यंत रहस्यमयी आणि अद्वितीय आहे. ते म्हणजे सोमवार पेठेतील ‘श्री त्रिशुंड मयुरेश्वर गणपती मंदिर’ (Trishund Ganpati Temple Pune)!

या मंदिराचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे याच्या गर्भगृहाखाली असलेले दोन मजली गुप्त तळघर (Basement), जे वर्षातून केवळ एकदाच— ‘गुरुपौर्णिमेच्या’ (Guru Purnima) दिवशी भाविकांसाठी खुले केले जाते. चला तर मग, या मंदिराचा ऐतिहासिक प्रवास आणि या गुप्त तळघरामागील रंजक रहस्य सविस्तर जाणून घेऊया!

१. स्थापत्य आणि इतिहास: १६ वर्षांच्या अखंड मेहनतीचा आविष्कार
या मंदिराची स्थापना इ.स. १७५४ मध्ये गोसावी संप्रदायाचे श्री भीमगीर गोसावी यांनी केली होती. मंदिराचे बांधकाम पूर्ण होण्यासाठी सुमारे १६ वर्षे लागली (इ.स. १७७० मध्ये बांधकाम पूर्ण झाले).

काळा पाषाण आणि वास्तूशैली: संपूर्ण मंदिर काळ्या दणकट पाषाणात (Basalt Stone) बांधलेले असून, यावर राजस्थानी, माळवा आणि दक्षिण भारतीय वास्तूशैलीचा अद्भूत संगम पाहायला मिळतो.

दुर्मिळ मयूरासन मूर्ती: मंदिरातील मुख्य श्रीगणेशाची मूर्ती अत्यंत अद्वितीय आहे. या भगवान श्रीगणेशाला तीन सोंडा आणि सहा हात असून, ते सिंहासनाऐवजी मयूरावर (मोरावर) विराजमान आहेत! म्हणूनच या गणपतीला ‘त्रिशुंड मयुरेश्वर’ म्हटले जाते.

शेषशाही विष्णू आणि गणेशयंत्र: मूर्तीच्या मागे डोक्यावर शेषशाही विष्णू आणि त्यावर श्रीगणेशयंत्र अत्यंत सुबकपणे कोरलेले आहे. बाजूला रिद्धी-सिद्धी आणि खाली गण कोरलेले आहेत.

२. गुरुपौर्णिमेलाच का उघडते ‘गुप्त तळघर’?
त्रिशुंड गणपती मंदिराच्या गर्भगृहाखाली दोन मजली गुप्त तळघर आहे. या तळघरामागे एक मोठा आध्यात्मिक आणि ऐतिहासिक वारसा आहे:

१. साधना आणि समाधी स्थान: मंदिराचे संस्थापक श्री भीमगीर गोसावी आणि त्यांच्या शिष्यांनी याच गुप्त तळघरात बसून कडक आध्यात्मिक साधना केली होती. या तळघरात गोसावी संप्रदायाच्या महाराजांची समाधी आहे.
२. वर्षातील ३६४ दिवस पाणी: या तळघरात वर्षाचे ३६४ दिवस भूगर्भातील किंवा मंदिरातील पाण्याचा प्रवाह साचलेला असतो. गुरुपौर्णिमेच्या पूर्वसंध्येला हे साचलेले पाणी पंपाच्या साहाय्याने बाहेर काढले जाते आणि संपूर्ण तळघर स्वच्छ केले जाते.
३. गुरुपरंपरेचा आदर: गोसावी संप्रदायात

‘गुरु’ आणि ‘गुरुपरंपरेला’ अनन्यसाधारण महत्त्व आहे. आपल्या गुरूंच्या समाधीचे दर्शन शिष्यांना आणि भाविकांना घेता यावे, म्हणून केवळ आणि केवळ गुरुपौर्णिमेच्या एकाच दिवशी (सकाळी सूर्योदयापासून ते रात्री १० वाजेपर्यंत) हे तळघर उघडले जाते!

4. भिंतींवरील ऐतिहासिक आणि राजकीय शिल्पे!
त्रिशुंड गणपती मंदिराच्या बाहेरील पाषाणी भिंतींवर अशी काही दुर्मिळ शिल्पे कोरलेली आहेत, जी तत्कालीन राजकीय परिस्थितीची साक्ष देतात:

साखळीत जखडलेला गेंडा आणि सैनिक: मंदिराच्या मुख्य प्रवेशद्वारावर एका गेंड्याला (Rhinoceros) भक्कम साखळ्यांनी बांधलेले दाखवले आहे, आणि त्याच्यासमोर हातात बंदूक घेतलेले तीन टोपीकर (ब्रिटिश) सैनिक उभे आहेत! इंग्रजांच्या वाढत्या प्रभावाविरुद्ध आणि त्यांच्या आक्रमणाविरुद्ध मराठेशाहीतील असंतोष व्यक्त करण्यासाठी हे शिल्प कोरले गेले असावे असे इतिहासतज्ज्ञ मानतात.

हत्तींची झुंज: गेंड्याच्या शिल्पाखाली दोन हत्तींची थेट झुंज दाखवणारे अत्यंत रेखीव शिल्प आहे.

संस्कृत आणि फारसी शिलालेख: गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वारावर संस्कृत आणि फारसी भाषेतील शिलालेख आजही सुस्पष्टपणे वाचता येतात.

5. आसपासचा ऐतिहासिक वारसा
सोमवार पेठेतील या त्रिशुंड मंदिराच्या अगदी शेजारीच ७०० ते ८०० वर्षे पुरातन ‘नागेश्वर मंदिर’ आहे. तसेच जवळच कसबा पेठेत नाना फडणवीस यांचे सहकारी नागोजी गुंड यांच्या पेशवेकालीन ‘गुंडाचा गणपती’ मंदिर देखील वसलेले आहे. ही संपूर्ण पेठ मराठेशाहीच्या इतिहासाने समृद्ध आहे.

वर्षभरातून केवळ एकदाच मिळणारे हे दुर्मिळ, ऐतिहासिक आणि आध्यात्मिक दर्शन चुकवू नका! तुम्ही पुण्यात असाल तर या ऐतिहासिक वास्तूला नक्की भेट द्या..

पुण्यातील या ३०० वर्षे जुन्या, तीन सोंडेच्या गणपती मंदिराला आणि गुरुपौर्णिमेलाच उघडणाऱ्या या गुप्त तळघराला तुम्ही कधी भेट दिली आहे का? कमेंटमध्ये ‘श्री गणेशाय नमः’ लिहून आपल्या आठवणी नक्की शेअर करा!