छोटासा देश, पण कधीच गुलाम झाला नाही! इंग्रजांनाही झुकवले; नेपाळच्या स्वातंत्र्याची रंजक कहाणी

नेपाळचा इतिहास जगातील इतर अनेक देशांपेक्षा वेगळा; हिमालयाची भौगोलिक रचना, गोरख्यांचे शौर्य आणि राज्यकर्त्यांची मुत्सद्देगिरी ठरली महत्त्वाची

जगातील अनेक देशांवर इतिहासाच्या वेगवेगळ्या टप्प्यांवर परकीय साम्राज्यांनी राज्य केले. इंग्रज, फ्रेंच, पोर्तुगीज, डच यांसारख्या वसाहतवादी शक्तींनी आशिया, आफ्रिका आणि अमेरिकेतील अनेक प्रदेशांवर आपला अंमल प्रस्थापित केला. भारतावरही ब्रिटिशांनी जवळपास दोन शतके राज्य केले. मात्र, भारताचा शेजारी असलेल्या नेपाळचा इतिहास याबाबतीत विलक्षण वेगळा आहे.

हिमालयाच्या कुशीत वसलेला हा देश ब्रिटिश साम्राज्याचा थेट वसाहती प्रदेश कधीच बनला नाही. मात्र, “नेपाळला कधीही कोणी जिंकू शकले नाही” असे म्हणणे पूर्णपणे अचूक ठरणार नाही. ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी आणि नेपाळ यांच्यात 1814 ते 1816 दरम्यान युद्ध झाले आणि त्यानंतर नेपाळला काही प्रदेश गमवावा लागला. तरीही त्याने आपली स्वतंत्र राजकीय सत्ता आणि सार्वभौमत्व टिकवून ठेवले. नेपाळच्या या इतिहासामागे नेमकी कोणती कारणे होती, जाणून घेऊया.

हिमालय बनला नेपाळचा नैसर्गिक किल्ला

नेपाळच्या संरक्षणात त्याची भौगोलिक रचना अत्यंत महत्त्वाची ठरली. देशाचा मोठा भाग डोंगराळ आणि हिमालयीन प्रदेशात असल्याने मोठ्या सैन्याला तेथे हालचाल करणे सोपे नव्हते.

अरुंद डोंगरी मार्ग, उंच पर्वत, खोल दऱ्या आणि कठीण हवामान यामुळे पारंपरिक पद्धतीने मोठ्या सैन्याची रसद पोहोचवणेही आव्हानात्मक होते. मैदानी भागात युद्ध करण्याची सवय असलेल्या सैन्यांसाठी नेपाळचा डोंगराळ भूभाग मोठे आव्हान ठरत असे.

मात्र, केवळ भौगोलिक परिस्थितीमुळे नेपाळ स्वतंत्र राहिला असे म्हणणे योग्य ठरणार नाही. त्यासोबतच तेथील स्थानिक सैनिकी परंपरा आणि प्रभावी नेतृत्वही तितकेच महत्त्वाचे होते.

गोरखा सैनिकांचे शौर्य ठरले निर्णायक

नेपाळच्या इतिहासात गोरखा सैनिकांच्या शौर्याला विशेष स्थान आहे. गोरखा योद्धे कठीण डोंगराळ प्रदेशात लढण्याच्या कौशल्यासाठी प्रसिद्ध होते. त्यांच्याकडे असलेली पारंपरिक ‘कुकरी’ ही वक्रधारी तलवारही त्यांच्या लढाऊ प्रतिमेचा महत्त्वाचा भाग बनली.

ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीला भारतातील आपला प्रभाव वाढवत असताना नेपाळच्या विस्तारवादी गोरखा राज्याशी संघर्ष करावा लागला. सीमावाद आणि प्रदेशावरील नियंत्रणाच्या प्रश्नांमुळे अखेर 1814 मध्ये ब्रिटिश-नेपाळ युद्धाला सुरुवात झाली.

दोन वर्षांचे अंग्लो-नेपाळ युद्ध

1814 ते 1816 दरम्यान झालेल्या या संघर्षाला अंग्लो-नेपाळ युद्ध किंवा गोरखा युद्ध म्हणून ओळखले जाते.

ब्रिटिश सैन्याकडे आधुनिक शस्त्रे, मोठी सैन्यशक्ती आणि भारतातील विस्तृत संसाधने होती. तरीही नेपाळच्या डोंगराळ भागात गोरखा सैनिकांनी ब्रिटिश सैन्याला मोठा प्रतिकार केला.

ब्रिटिशांना अनेक ठिकाणी कठीण परिस्थितीचा सामना करावा लागला. अखेरीस दीर्घ संघर्षानंतर दोन्ही बाजूंमध्ये तहाची प्रक्रिया सुरू झाली.

1816 चा सुगौली करार आणि नेपाळची सार्वभौमता

युद्धानंतर 1816 मध्ये सुगौलीचा करार झाला. या करारानुसार नेपाळला आपले काही मोठे प्रदेश ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीकडे सोपवावे लागले. त्यात कुमाऊँ आणि गढवालसह काही प्रदेशांचा समावेश होता.

यामुळे नेपाळच्या भौगोलिक विस्ताराला मोठा धक्का बसला. मात्र, महत्त्वाची बाब म्हणजे ब्रिटिशांनी नेपाळला भारताप्रमाणे थेट वसाहत बनवले नाही.

नेपाळने आपले स्वतंत्र राज्य आणि अंतर्गत सार्वभौमत्व कायम राखले. त्यामुळे ब्रिटिश भारताच्या शेजारी असूनही नेपाळ ब्रिटिश साम्राज्याचा थेट भाग बनला नाही.

युद्धानंतर संघर्षाऐवजी मुत्सद्देगिरी

युद्धानंतर नेपाळच्या राज्यकर्त्यांनी ब्रिटिशांशी संबंध पूर्णपणे तोडण्याऐवजी व्यावहारिक मुत्सद्देगिरीचा मार्ग स्वीकारला.

ब्रिटिश आणि नेपाळ यांच्यातील संबंध पुढे विविध स्वरूपात विकसित झाले. विशेषतः गोरखा सैनिकांची ब्रिटिश सैन्यात भरती हा दोन्ही बाजूंमधील संबंधांचा महत्त्वाचा भाग ठरला.

गोरखा सैनिकांची लढाऊ क्षमता ब्रिटिशांनीही ओळखली. पुढे ब्रिटिश सैन्यात गोरखा युनिट्सची स्वतंत्र परंपरा निर्माण झाली आणि गोरखा सैनिकांनी ब्रिटिशांच्या विविध युद्धांमध्ये सहभाग घेतला.

मग नेपाळ कधीच गुलाम का झाला नाही?

नेपाळच्या इतिहासाचा विचार केला तर त्याच्या स्वातंत्र्यामागे एकच कारण नव्हते. हिमालयाचा नैसर्गिक संरक्षणकवच, कठीण डोंगराळ भूभाग, गोरखा सैनिकांचे युद्धकौशल्य, स्थानिक राजकीय नेतृत्व आणि ब्रिटिशांशी केलेली व्यावहारिक मुत्सद्देगिरी या सर्व घटकांचा त्यात मोठा वाटा होता.

ब्रिटिशांशी झालेल्या युद्धात नेपाळला भूभाग गमवावा लागला, त्यामुळे “नेपाळने ब्रिटिशांना पूर्णपणे पराभूत केले” असे म्हणणेही योग्य ठरणार नाही. पण ब्रिटिश साम्राज्याच्या विस्ताराच्या काळात नेपाळने आपले स्वतंत्र राज्य टिकवून ठेवले, ही बाब निश्चितच इतिहासातील उल्लेखनीय घटना आहे.

याच कारणामुळे हिमालयाच्या कुशीतला हा छोटासा देश आजही “ब्रिटिश भारताचा भाग न बनलेला स्वतंत्र हिमालयीन राज्य” म्हणून इतिहासात वेगळे स्थान राखून आहे.