कोजागिरी पौर्णिमेनिमित्त विशेष लेखमाला – को जागर्ति लेखमाला

को जागर्ति : (भाग १)
देवमंडळ, अक्काबाईचा फेरा आणि अमृतवृष्टी
पावसाळ्याची संततधार संपून आकाश निरभ्र होते आणि शरद ऋतूतील आश्विन पौर्णिमेची ती गार, दुधाळ रात्र अवतरते. पृथ्वीवर चांदण्याचे शुभ्र वस्त्र अंथरलेले असताना मध्यरात्रीच्या नीरव शांततेत अंतराळातून एकच गूढ, आश्वासक आणि मंगल ध्वनी घुमतो:
“को जागर्ति? को जागर्ति?”
(कोण जागे आहे? कोण आपल्या आत्मभानावर, संकल्पावर आणि मांगल्यावर जागृत आहे?)
ही केवळ एक तिथी नाही; तर ऋतूचक्र, अध्यात्म, लोकसंस्कृती आणि निसर्गाच्या अमृतमय देण्याला कवेत घेणारा हा ‘कोजागिरीचा महाजागर’ आहे!
सनातन परंपरेत अशी श्रद्धा आहे की, या शरद पौर्णिमेच्या रात्री चंद्र आपल्या संपूर्ण सोळा कलांनी बहरलेला असतो आणि त्याच्या शीतल किरणांतून प्रत्यक्ष अमृताचा वर्षाव पृथ्वीवर होत असतो.
या दिव्य रात्री स्वर्गाचे कवाड उघडते आणि साक्षात देवमंडळ पृथ्वीतलावर फेरफटका मारण्यासाठी उतरते:
🚩 भगवान श्रीविष्णू आणि माता महालक्ष्मी आपल्या दिव्य गरुडावर आरूढ होऊन येतात,
🚩 देवराज इंद्र आपल्या पांढऱ्याशुभ्र ऐरावतावर बसून येतात,
🚩 धनाध्यक्ष कुबेर सोन्या-नाण्यांचे पेटारे घेऊन दारी उभे ठाकतात,
🚩 स्वर्गातील अप्सरा आपल्या नृत्याने धरणीवर आनंदोत्सव साजरा करतात,
🚩 आणि शीतकर चंद्रमा रोहिणीसह हरिणावर स्वार होऊन मंद हास्याने अमृताचे सिंचन करतो.
हे सर्व देवगण पृथ्वीवर संचार करताना एकच प्रश्न विचारतात—”को जागर्ति?”
जो मनुष्य या रात्री जागे राहून निसर्गाचा, ईश्वराचा आणि मांगल्याचा उत्सव साजरा करतो, त्याला देवमंडळ अक्षय आरोग्य, सुख आणि समृद्धीचे वरदान देते!
कोजागिरीला फक्त लक्ष्मीचीच प्रतीक्षा नसते, तर याच रात्री एक सावलीसारखी दुसरी शक्तीही पृथ्वीवर फिरत असते. ती म्हणजे माता लक्ष्मीची मोठी बहीण ‘अक्काबाई’, जिला लोकभाषेत ‘अवदसा’ किंवा शास्त्रात ‘ज्येष्ठा अलक्ष्मी’ म्हटले जाते.
पुराणानुसार, समुद्रमंथनातून अमृताच्या आणि लक्ष्मीच्या जन्माआधी हलाहल विष आणि अलक्ष्मी प्रकट झाली होती. जिथे अस्वच्छता, दारिद्र्य, आळस, उदासीनता, कौटुंबिक कलह आणि निष्काळजी झोप असते, तिथे अक्काबाई कायमचा मुक्काम ठोकते.
कोजागिरीच्या रात्री जे विनाकारण झोपी जातात, ज्यांच्या अंगणात मांगल्याचा दिवा जळत नाही, त्यांच्या दारात अक्काबाई प्रवेश करते. म्हणूनच आपल्या घरातून दैन्य, दारिद्र्य आणि रोगराईचा फेरा कायमचा चुकावा आणि घरात केवळ महालक्ष्मीचा वास राहावा, म्हणून या रात्री दीप उजळवून जागरण केले जाते.
आपल्या महाराष्ट्राच्या, विशेषतः ग्रामीण संस्कृतीच्या मातीत रुजलेले हे पारंपारिक कोजागिरी गीत या रात्रीचे संपूर्ण भावविश्व डोळ्यांसमोर उभे करते:
को जागर्ति जागर्ति चुकवा अक्काबाईचा फेरा,
को जागर्ति जागर्ति लक्ष्मी आलीया घरा,
को जागर्ति जागर्ति देव-दितकांचा मेळा,
को जागर्ति जागर्ति पुनव चांदणी अप्सरा,
को जागर्ति जागर्ति सुख समृद्धी टाकती सडा,
को जागर्ति जागर्ति भरला अमृताचा घडा!
आली आली लक्ष्मी, फुगडी खेळ मांडुनी,
उंच झोका घेऊनी, घागरी फुंकोनी,
विचारती झाली जागर्ति, कोण बाई कोण जागर्ति?
इंद्राचा ऐरावत, आला कसा धावत,
चंद्राच्या चांदण्यात, उतरला अंगणात,
विचारता झाला जागर्ति, कोण बाई कोण जागर्ति?
कुबेर वाजवतो नगारा, भोवती चकरा,
सोन्या-चांदीचा पेटारा, आवरेना भटाला,
विचारता झाला जागर्ति, कोण बाई कोण जागर्ति?
स्वर्गीच्या अप्सरा, आलीया भुईवरा,
नाचुनी गरागरा, मिरवीती तोरा,
विचारत्या झाल्या जागर्ति, कोण बाई जागर्ति?
चंद्रमा रोहिणी, हरिणावर बैसूनी,
पयस घेउनी, हासत बोलुनी,
विचारते झाले जागर्ति, कोण बाई जागर्ति?
फुंकल्या घागरी, मांडल्या सामोरी,
पाट देऊ, कुंकू लावू, फेर धरुनी नाचू बाई नाचू,
उंच झोका, झिम्मा, फुगडी, कोण करते जागर्ति जागर्ति?
उंच झोका, झिम्मा फुगडी, मी करते जागर्ति जागर्ति!
कोजागिरीचा खरा अर्थ केवळ मध्यरात्रीपर्यंत पत्ते खेळणे किंवा आटवलेले दूध पिऊन गप्पा मारणे एवढाच संकुचित नाही.
‘जागृती’ म्हणजे अंतर्मनाची सजगता.
आपल्यातील आळस, अज्ञान आणि नकारात्मक विचारांचा त्याग करून कर्तव्याच्या, भक्तीच्या आणि ज्ञानाच्या पातळीवर जागे होणे, हाच या सणाचा खरा प्राण आहे. जेव्हा माणूस आत्मभानाने जागा होतो, तेव्हाच त्याच्या जीवनात खऱ्या अर्थाने लक्ष्मी आणि अमृताचे आगमन होते.
(ही कोजागिरी विशेष लेखमालेचा पहिला भाग आहे. पुढील भागात (भाग २) आपण जाणून घेणार आहोत—”समुद्रमंथनातून महालक्ष्मीचा जन्म, सत्यवान-सावित्रीचे रहस्य आणि राज्य गमावलेल्या राजाची व्रत-कथा!”)
को जागर्ति : (भाग २)
कोजागिरी पौर्णिमेच्या प्रसिद्ध लोककथा आणि माता अलक्ष्मी ची संपूर्ण कथा
शरद ऋतूच्या निरभ्र आकाशात जेव्हा सोळा कलांनी बहरलेला चंद्र अमृताचे सिंचन करतो, तेव्हा पृथ्वीवर केवळ दुधाळ चांदणेच पसरत नाही; तर त्यासोबत शेकडो वर्षांपासून लोकमानसाने जपलेल्या अनेक सुरस कथा, पौराणिक आख्यायिका आणि भक्तिरसाचे प्रवाह जिवंत होतात.
कोजागिरी पौर्णिमेशी जोडलेल्या या कथांचे स्वरूप बहुआयामी आहे. काहींना प्राचीन संहितेचे संदर्भ आहेत, तर काही लोकजीवनाच्या भावविश्वातून जन्माला आल्या आहेत. अंधश्रद्धा आणि ऐतिहासिक तथ्य यांतील विवेक जपत, या मंगल रात्रीशी जोडलेल्या अशाच सहा रंजक कथाप्रवाहांचा हा सखोल मागोवा!
कोजागिरीच्या व्रतकथांमध्ये ‘वलित’ नावाच्या ब्राह्मणाची कथा अत्यंत प्रसिद्ध आहे.
प्राचीन मगध देशात वलित नावाचा एक प्रकांड पंडित राहत होता. तो अनेक शास्त्रांत पारंगत होता; परंतु त्याच्या नशिबी दारिद्र्याचे घोर सावट होते. घरात सतत अन्नाची भ्रांत असल्याने त्याची पत्नी हताश होऊन त्याला सतत दोष देत असे. अखेर घरातील रोजच्या कलहाला आणि स्वतःच्या अपमानाला कंटाळून वलित वनात निघून गेला.
वनात भटकत असताना आश्विन पौर्णिमेची ती शीतल रात्र उजाडली. तिथे एका सरोवराकाठी काही नागकन्या देवी लक्ष्मीचे षोडशोपचारे पूजन करत होत्या. पूजा झाल्यावर परंपरेनुसार द्यूत (सारीपाट) खेळण्यासाठी त्यांना एका चौथ्या भिडूची गरज भासली.
त्यांनी वलिताला खेळण्यास पाचारण केले. सुरुवातीला नकार देणारा वलित त्यांच्या आग्रहाखातर खेळायला बसला. पण त्याच्याकडे पणाला लावण्यासाठी काहीच नव्हते! कथेत असे वर्णन येते की, खेळात तो अंगावरील वस्त्रे, यज्ञोपवीत आणि शेवटी स्वतःचे अस्तित्त्वही पणाला लावतो.
मध्यरात्रीच्या प्रहरी भगवान विष्णूंसह माता महालक्ष्मी तिथे अवतरली. वलिताची ती दयनीय अवस्था आणि त्याची निष्ठा पाहून देवी द्रवली. तिने वलितावर कृपाकटाक्ष टाकला, त्याचे दारिद्र्य मुळासकट नष्ट झाले आणि तो अफाट धनवैभवाचा स्वामी झाला.
पौर्णिमा-व्रताशी संबंधित ही एक अतिशय मार्मिक लोककथा आहे.
एका गावात एका सावकाराला दोन मुली होत्या. दोघीही धार्मिक वृत्तीच्या आणि पौर्णिमेचे व्रत करणाऱ्या होत्या. मात्र, दोघींच्या दृष्टिकोनात मोठा फरक होता. मोठी मुलगी व्रताचे नियम, संयम आणि आचार पूर्ण श्रद्धेने पाळत असे; तर धाकटी मुलगी उथळपणे आणि अर्धवट भावनेने व्रत करत असे.
काळाच्या ओघात धाकटीच्या संसारावर मोठे संकट कोसळले; तिची बालके अल्पायुषी ठरू लागली. दुःखाने वेडीपीशी झालेली ती धावत आपल्या मोठ्या बहिणीकडे गेली. मोठ्या बहिणीने तिच्या दुःखावर मायेची फुंकर घातली आणि आपल्या अखंड व्रतपालनाच्या पुण्याईचा स्पर्श त्या निष्प्राण बालकाला केला. कथेत असे वर्णन येते की, मोठ्या बहिणीच्या त्या सात्त्विक पुण्याने बालकाला पुन्हा जीवन प्राप्त झाले!
काही ठिकाणी अलक्ष्मीची कथा पण कोजागिरी लोककथेमध्ये येते
आपल्या संस्कृतीत लक्ष्मी ही समृद्धी, सौंदर्य, पावित्र्य आणि मांगल्याचे प्रतीक आहे; तर तिची मोठी बहीण ‘अलक्ष्मी’ (अक्काबाई/अवदसा) ही दारिद्र्य, कलह आणि अस्वच्छतेचे प्रतीक मानली जाते. तिची पण कथा कोजागिरीला सांगितली जाते.
जेव्हा देव आणि दानवांनी क्षीरसागराचे मंथन सुरू केले, तेव्हा हलाहल विषानंतर सागरातून एक अत्यंत भयंकर, कृष्णवर्णीय आणि म्लान मुख असलेली स्त्री प्रकट झाली. तीच ‘ज्येष्ठा अलक्ष्मी’ (लक्ष्मीची मोठी बहीण). तिच्या अमंगल रूपामुळे कोणताही देव किंवा असुर तिचा स्वीकार करायला पुढे आला नाही.
त्यानंतर सागरातून दिव्य लावण्यवती महालक्ष्मी प्रकट झाली आणि तिने भगवान श्रीविष्णूंच्या गळ्यात वरमाला घातली. मात्र, शास्त्राचा आणि परंपरेचा असा संकेत होता की, घरातील थोरल्या (मोठ्या) बहिणीचे लग्न झाल्याशिवाय धाकट्या बहिणीचे पाणिग्रहण किंवा गृहप्रवेश होऊ नये. त्यामुळे महालक्ष्मीच्या विवाहात आणि प्रवेशात अलक्ष्मीच्या अविवाहित असण्याचा अडसर आला.
भगवान विष्णू हे विश्वाचे पालनकर्ते आहेत. त्यांनी अलक्ष्मीचा उद्धार आणि विवाह घडवून आणण्यासाठी ‘उद्दालक ऋषी’ (काही संदर्भांत ‘दुःसह ऋषी’) यांना तयार केले आणि शास्त्राच्या विधिनियमांनुसार अलक्ष्मीचा विवाह उद्दालक ऋषींशी लावून दिला. अशा रीतीने मोठ्या बहिणीचा विवाह संपन्न झाल्यानंतर विष्णूंनी महालक्ष्मीचा स्वीकार केला.
विवाहानंतर उद्दालक ऋषी अलक्ष्मीला आपल्या आश्रमात घेऊन आले. परंतु अलक्ष्मीचा मुळातला स्वभावच कलह, अस्वच्छता आणि दुःखाचा होता. आश्रमात जेव्हा वेदघोष सुरू होई, यज्ञाची आहुती दिली जाई, शंखनाद होई, तेव्हा अलक्ष्मी कानांवर हात ठेवून आक्रोश करायची. ती म्हणाली:
“जिथे यज्ञ, पूजा, दांपत्यप्रेम, दान आणि स्वच्छता असते, तिथे मी एक क्षणही थांबू शकत नाही!”
तिच्या या स्वभावामुळे आश्रम विस्कळीत झाला. शेवटी हताश होऊन उद्दालक ऋषींनी तिला एका पिंपळाच्या वृक्षाखाली सोडून दिले आणि ते निघून गेले.
पती सोडून गेल्याने अलक्ष्मी पिंपळाखाली बसून विलाप करू लागली. तिची ती अवस्था पाहून वैकुंठाहून भगवान विष्णू महालक्ष्मीसह तिथे आले. विष्णूंनी अलक्ष्मीला शांत करत सांगितले:
“हे ज्येष्ठा, तू या पिंपळाच्या (अश्वत्थ) वृक्षाच्या छायेत वास कर. शनिवारच्या दिवशी मी स्वतः महालक्ष्मीसह या वृक्षात वास करेन. त्यामुळे शनिवारी जो पिंपळाची पूजा करेल, त्याच्या घरात समृद्धी येईल. परंतु बाकीचे दिवस तू अशा घरात वास कर जिथे कलह, आळस, अस्वच्छता, खोटेपणा आणि गुरुजनांचा अपमान होतो.”
कोजागर व्रताच्या प्राचीन विधींमध्ये ऐरावतावर बसलेला देवराज इंद्र आणि माता महालक्ष्मी यांच्या संयुक्त पूजनाचा स्पष्ट उल्लेख आढळतो.
इंद्र ही पर्जन्याची, आकाशाची आणि निसर्गशक्तींची देवता आहे; तर त्याचा चार दातांचा दिव्य पांढरा हत्ती ‘ऐरावत’ हा अफाट सामर्थ्य, राजवैभव आणि स्थिरतेचे प्रतीक आहे. पावसाळा नुकताच संपलेला असतो, शेतात पिके भरलेली असतात. अशा वेळी निसर्गाचा अधिपती असलेला इंद्र आणि समृद्धीची देवता असलेली लक्ष्मी पृथ्वीवर येऊन सृष्टीचे कौतुक करतात.
कोजागिरीच्या संदर्भात ग्रामीण भागात राजा-राणीची एक अत्यंत आशादायी आख्यायिका पिढ्यानपिढ्या सांगितली जाते.
एका प्रजाहितदक्ष राजाचे राज्य कपटी शत्रूंच्या आक्रमणाने नष्ट होते. खजिना लुटला जातो आणि राजा-राणीवर अचानक दारिद्र्यात जगण्याची वेळ येते. अशा अत्यंत प्रतिकूल काळात राणी धीर सोडत नाही. ती आश्विन पौर्णिमेच्या रात्री देवी महालक्ष्मीची आराधना करण्याचा संकल्प सोडते. राणी केवळ स्वतःचे हरवलेले राजवैभव मागत नाही; तर माझ्या प्रजेचे दैन्य दूर होऊ दे, शेतात धान्य पिकू दे आणि राज्यात पुन्हा शांतता नांदू दे, अशी प्रार्थना करून रात्रभर निष्ठेने जागर करते.
देवी तिच्या निःस्वार्थ भक्तीवर प्रसन्न होते. अल्पावधीतच जनतेच्या सहकार्याने राजा पुन्हा सामर्थ्यवान होतो, शत्रूंचा पराभव होतो आणि राज्यात पूर्वीपेक्षाही अधिक सुखसमृद्धी नांदू लागते.
श्रीमद्भागवत महापुराणाच्या दशम स्कंधात (अध्याय २९ ते ३३) शरद पौर्णिमेच्या रात्री घडलेल्या ज्या प्रसंगाचे वर्णन येते, ते भारतीय भक्तिसाहित्यातील सर्वोच्च शिखर आहे.
वृंदावनात आश्विन पौर्णिमेचे शीतल चांदणे पसरले होते. यमुनेचे पाणी संथ वाहत होते आणि कदंबाच्या छायेतून भगवान श्रीकृष्णांनी आपल्या बासरीचा अनाहत नाद छेडला. तो दैवी सूर ऐकताच गोकुळातील गोपिका आपले देहभान, संसार आणि लौकिक बंधने विसरून यमुनेच्या तीरावर धावून आल्या. सोळा कलांनी परिपूर्ण झालेल्या श्रीकृष्णाने सहस्रो रूपे घेऊन प्रत्येक गोपीसोबत फेर धरला आणि विश्वातील अलौकिक ‘महारास’ घडला!
कोजागिरीच्या या पवित्र रात्री केवळ जागे राहू नका; तर या कथांमागील तत्त्व समजून घेऊन आपल्या अंतर्मनाला, आपल्या संकल्पांना आणि आपल्या माणुसकीला ‘जागृत’ करा!
(ही कोजागिरी विशेष लेखमालेची दुसरी कडी आहे. पुढील भागात (भाग ३) आपण जाणून घेणार आहोत—”कैलासावरील शिव-पार्वतीचा सारीपाट, पार्वतीचे ‘अपराजिता’ रूप आणि रावणाने नाभीत अमृत टिकवण्यासाठी केलेली चंद्राची साधना!”)
को जागर्ति : (भाग ३)
शिव-पार्वतीचा सारीपाटाचा खेळ, आणि रावणाची अमृतकुंभ साधना
शरद पौर्णिमेच्या चांदण्यात न्हाऊन निघालेली धरणी केवळ भक्ती आणि व्रतांचाच उत्सव साजरा करत नाही, तर या रात्रीशी जोडलेली काही रहस्ये देवाधिदेव महादेव आणि लंकेचा अधिपती रावण यांच्यापर्यंत जाऊन भिडतात.
पहिल्या दोन भागांत आपण देवमंडळाचा संचार, अक्काबाईचा फेरा, अलक्ष्मीचे रहस्य आणि वलित ब्राह्मणाची कथा पहिली. आज तिसऱ्या भागात आपण उलगडणार आहोत—कैलासावर रंगलेला तो अलौकिक सारीपाटाचा खेळ आणि एका लंकापतीची अमृतावर ताबा मिळवण्याची अतूट साधना!
स्कंद पुराणातील ‘केदारखंड’मध्ये शरद पौर्णिमेच्या रात्री घडलेल्या एका अत्यंत रंजक प्रसंगाचे वर्णन येते.
आश्विन पौर्णिमेची ती शीतल, मनमोहक रात्र होती. कैलास पर्वतावरील बर्फाच्छादित शिखरे चंद्राच्या प्रकाशात हिऱ्यासारखी लखलखत होती. अशा प्रशांत वातावरणात भगवान शिव आणि जगन्माता पार्वती सारीपाटाचा खेळ मांडून बसले.
खेळ केवळ मनोरंजनाचा नव्हता; तो बुद्धी, चातुर्य आणि संकल्पाची परीक्षा घेणारा होता. सुरुवातीला महादेवांनी फासे फेकले आणि त्यांचे दान पडले. पण जसजसा खेळ रंगात आला, तसतशी देवी पार्वती आपल्या अचूक चालींनी महादेवांवर मात करू लागली.
खेळात पणाला काय लावायचे? तर महादेवांनी आपली त्रिशूळ, डमरू, कपाळावरील भस्म आणि शेवटी वाघाचे कातडेही पणाला लावले! एकापाठोपाठ एक डावात देवी पार्वतीने महादेवांना सलग पराभूत केले. देवाधिदेव, त्रिलोकाचे स्वामी शंकर शेवटी खेळात निष्कांचन झाले.
या संपूर्ण खेळात महादेवांनाही ज्या शक्तीने जिंकले, त्यामुळे त्या रात्री देवी पार्वतीला ‘अपराजिता’ (जिचा पराभव कोणीही करू शकत नाही अशी) हे नाव मिळाले. पराभवानंतर महादेवांचा रुसवा आणि पार्वतीने हसतमुखाने केलेले त्यांचे समाधान यातूनच विदर्भातील लोकसंस्कृतीत ‘भुलोबा आणि भुलाबाई’ यांच्या रुसव्या-फुगव्याच्या गोड लोककथांचा जन्म झाला.
स्कंद पुराणानुसार, शरद पौर्णिमेच्या रात्री जो मनुष्य जागरण करून द्यूत किंवा सारीपाट खेळतो, त्याच्या घरी लक्ष्मीचा विजय आणि वास कायम राहतो, अशी लोकमान्यता रूढ झाली. हा खेळ पैशांच्या जुगारासाठी नसून, बुद्धीच्या चातुर्याने जीवनातील संकटांवर मात करण्याचे प्रतीक मानला गेला.
रावण हा केवळ एक पराक्रमी राजा नव्हता, तर तो महाविद्वान, प्रकांड ज्योतिषी आणि तंत्रविद्येचा गाढा अभ्यासक होता. ‘रावण संहिता’ आणि प्राचीन तंत्रग्रंथांमध्ये शरद पौर्णिमेच्या रात्री रावणाने केलेल्या एका गूढ साधनेचा, अमृतकुंभ साधनेचा उल्लेख आढळतो.
पुराणकथेनुसार, ब्रह्मदेवांच्या वराने रावणाच्या नाभीमध्ये ‘अमृतकुंभ’ स्थापित झाले होते; परंतु ते अमृत चिरकाल टिकवून ठेवणे आणि शरीराला अजेय बनवणे आवश्यक होते. रावणाला खगोलशास्त्राचे अचूक ज्ञान होते. त्याला ठाऊक होते की, संपूर्ण वर्षभरात केवळ आश्विन पौर्णिमेच्या मध्यरात्री चंद्र पृथ्वीच्या सर्वात जवळ येतो आणि त्याच्या सोळा कलांमधून निघणाऱ्या किरणांत साक्षात संजीवनी अमृताचे गुणधर्म असतात.
शरद पौर्णिमेच्या रात्री लंकापती रावण एका उंच शिखरावर किंवा महालाच्या गच्चीवर जाऊन पद्मासनात बसत असे. तो एका विशेष धातूच्या चकचकीत दर्पणाचा (आरशाचा) असा कोन साधायचा, ज्यायोगे पूर्ण चंद्राची संपूर्ण अमृतकिरणे परावर्तित होऊन थेट त्याच्या नाभीवर (मणिपूर चक्रावर) केंद्रित होतील!
मध्यरात्रीच्या शांत प्रहारात ही साधना करून तो आपल्या नाभीतील अमृतकुंभाला पुनरुज्जीवित करत असे. या प्रक्रियेमुळे त्याचे तेज, बल आणि तारुण्य वर्षानुवर्षे टिकून राहिले, अशी आख्यायिका सांगितली जाते.
ही कथा सांगते की, कोजागिरीच्या चंद्रातील किरणे ही सामान्य नसून, त्यांच्यात सूक्ष्म पेशींचे पुनरुज्जीवन करण्याची आणि आरोग्य टिकवून ठेवण्याची प्रचंड नैसर्गिक ऊर्जा साठलेली आहे.
एकीकडे कैलासावर प्रेमाचा आणि कौटुंबिक संवादाचा सारीपाट, तर दुसरीकडे विज्ञानाची आणि तंत्राची जाण ठेवून केलेली रावणाची साधना आपल्याला शिकवते की—
आयुष्याच्या सारीपाटावर कितीही संकटे आली, तरी बुद्धीचा आणि संकल्पाचा संयम ढळू देऊ नये.
निसर्गाने वर्षातून एकदा मुक्तहस्ते उधळलेल्या या अमृताचा लाभ घेण्यासाठी आपली जीवनशैली, आपले मन आणि आपली दृष्टी सदैव सजग ठेवली पाहिजे.
(ही कोजागिरी विशेष लेखमालेची तिसरी कडी आहे. पुढील भागात (भाग ४) आपण पाहणार आहोत—”प्रांताप्रांतांची कोजागिरी: भुलाबाईची भावपूर्ण सांगता, कालिदासाचा कौमुदी महोत्सव, बंगालची लख्खी पूजा आणि महाराष्ट्रातील ज्येष्ठाचे औक्षण!”)
को जागर्ति : (भाग ४)
प्रांताप्रांतांची कोजागिरी — भुलाबाईची सांगता, कौमुदी महोत्सव ते लख्खी पूजा
शरद पौर्णिमेचे दुधाळ चांदणे संपूर्ण भारतावर पसरते, तेव्हा प्रत्येक प्रांताची माती त्या अमृतमय प्रकाशाला आपल्या स्वतःच्या पारंपरिक रंगात सामावून घेते.
पहिल्या तीन भागांत आपण देवमंडळाचे अवतरण, अक्काबाईचा फेरा, पुराणातील व्रतकथा, शिव-पार्वतीचा सारीपाट आणि रावणाची चंद्रसाधना पहिली. आज चौथ्या भागात आपण प्रवास करणार आहोत भारताच्या विविध प्रांतांत आणि महाराष्ट्राच्या घराघरांत! एकाच चंद्राच्या शीतल छायेत विविध प्रदेश कसे आनंदाने न्हाऊन निघतात, याचा हा मनोहारी प्रवास.
🩸 विदर्भ आणि वऱ्हाडच्या अंगणात भाद्रपद पौर्णिमेपासून सुरू झालेला भुलाबाईचा उत्सव बरोबर एका महिन्याने, म्हणजेच याच कोजागिरी पौर्णिमेच्या रात्री पूर्णत्वास जातो.
महिनाभर घरात गाण्यांचा गजर करून, रोज संध्याकाळी खिरापतीचे कोडे घालून खेळणाऱ्या मुलींच्या डोळ्यांत या रात्री किंचित पाणावलेला भाव असतो. कारण माहेरवाशीण म्हणून आलेली त्यांची लाडकी ‘भुलाबाई’ आणि जावईबापू ‘भुलोबा’ आज सासरी परतणार असतात.
या रात्री भुलाबाईला पुरणपोळी, गूळ-खोबरे आणि दूध-खिरीचा विशेष नैवेद्य दाखवला जातो. रात्रभर जागर करून, शेवटची पारंपरिक गाणी गाऊन अत्यंत भावुक अंतःकरणाने भुलाबाईची पाठवणी केली जाते:
कोजागिरीचा जागर आणि लेकीच्या माहेरपणाचा निरोप यांचा हा संगम विदर्भाच्या लोकसंस्कृतीचे सर्वात हळवे अंग आहे.
🩸 महाकवी कालिदासाच्या आणि बाणभट्टाच्या प्राचीन संस्कृत साहित्यात शरद पौर्णिमेच्या रात्रीला ‘कौमुदी महोत्सव’ म्हटले गेले आहे (‘कौमुदी’ म्हणजे चंद्राचे शीतल चांदणे).
प्राचीन भारतात हा उत्सव नगराचा महासण म्हणून साजरा केला जाई:
नगरातील रस्ते, चौक आणि राजवाडे सुगंधी फुलांनी आणि तेवत्या दिव्यांनी सजवले जात. स्त्री-पुरुष पांढरे शुभ्र रेशमी वस्त्र परिधान करून बागांमध्ये आणि उपवनांमध्ये एकत्र येत.
रात्रभर संगीताच्या मैफिली, नाटके, नृत्ये आणि काव्याच्या मैफिली रंगत. चंद्राच्या साक्षीने एकमेकांना सुगंधी उटणे, चंदन आणि सुकामेवा भेट देऊन प्रेमाची व स्नेहाची देवाणघेवाण होत असे.
हा केवळ धार्मिक विधी नव्हता, तर समाजातील कटुता विसरून एकत्र येण्याचा तो एक भव्य सांस्कृतिक आनंदोत्सव होता.
🩸 दुर्गापूजेचा प्रचंड उत्साह संपल्यानंतर अवघ्या काही दिवसांतच पश्चिम बंगालमध्ये कोजागिरीची रात्र उजाडते. बंगाली बांधवांसाठी ही रात्र म्हणजे त्यांची मुख्य ‘लख्खी पूजा’ (लक्ष्मी पूजा)!
या रात्री बंगालमधील घराघरांत एक अप्रतिम दृश्य दिसते: स्त्रिया घराच्या मुख्य उंबरठ्यापासून ते थेट देवघरापर्यंत तांदळाच्या ओल्या पिठाने (ज्याला ‘अल्पना’ म्हणतात) लक्ष्मीच्या छोट्या-छोट्या पावलांचे ठसे रेखाटतात.
अशी श्रद्धा आहे की मध्यरात्री जेव्हा वैकुंठातून माता लक्ष्मी पृथ्वीवर संचार करेल, तेव्हा ती ही पावले पाहत थेट आपल्या घरात प्रवेश करेल.
लक्ष्मीच्या समोर नवीन तांदळाचा नैवेद्य, नारळाचे लाडू (नारु) आणि खिरीचा भोग चढवून रात्रभर शंखाच्या नादात देवीची आराधना केली जाते.
🩸 महाराष्ट्राच्या कौटुंबिक परंपरेत या रात्रीला अत्यंत हळवे आणि मायेचे स्थान आहे. या पौर्णिमेला ‘अश्विनी’ असेही म्हटले जाते.
🩸 या रात्री घरातील सर्वात मोठ्या (ज्येष्ठ) मुलाचे किंवा मुलीचे औक्षण करण्याची पूर्वापार पद्धत आहे:
🚩जे मूल घरात पहिल्यांदा जन्माला येते, ते त्या वंशाचा आणि कुटुंबाचा आधारस्तंभ मानले जाते.
🚩 आई-वडील आपल्या ज्येष्ठ अपत्याला पाटावर बसवून, त्याच्यावरून दूध आणि साखरेचा पेढा ओवाळतात आणि तुपाच्या दिव्याने त्याचे औक्षण करतात.
🚩 त्या मुलाला किंवा मुलीला दीर्घायुष्य, उत्तम आरोग्य, बुद्धी आणि यश लाभावे, असा मंगल आशिर्वाद दिला जातो.
🚩 घरातील नात्यांचा सन्मान करण्याची आणि पिढीला संस्कार देण्याची ही एक नितांत देखणी परंपरा आहे.
🩸 गुजरातचा शरद उत्सव: गुजरातमध्ये नवरात्रीचा गरबा संपला तरी त्याचा खरा परमोच्च बिंदू शरद पौर्णिमेला गाठला जातो. या रात्री पांढऱ्या वस्त्रांतील हजारो तरुण-तरुणी मध्यरात्रीपर्यंत फेर धरून गरबा खेळतात आणि चंद्रप्रकाशात आटवलेले दूध पिऊन तृप्त होतात.
🩸 मिथिला (बिहार) चा ‘कोजागरा’: मिथिलांचलमध्ये ज्यांचे नुकतेच लग्न झाले आहे, अशा नवविवाहित जावयासाठी हा सण अत्यंत प्रतिष्ठेचा असतो. जावयाला सासरहून मखाना, मिठाई, वस्त्रे आणि चांदीचे पानदान भेट पाठवले जाते. संपूर्ण गाव एकत्र येऊन ‘कौडी’ (द्यूत) चा खेळ खेळतात आणि पान-मखानाचा आस्वाद घेत रात्र जागवतात.
नाव भुलाबाई असो, कौमुदी असो, लख्खी पूजा असो वा गरबा; प्रांत, भाषा आणि विधी बदलले तरी या सर्वांमागील भारतीय संस्कृतीचा प्राण एकच आहे—
निसर्गाची कृतज्ञता, कुटुंबातील स्नेह, मांगल्याची आस आणि अंतर्मनाचा सजग जागर!
(ही कोजागिरी विशेष लेखमालेची चौथी कडी आहे. पुढील भागात (भाग ५) आपण समजून घेणार आहोत—”कोजागिरीचे आरोग्यदायी महत्व!!”)
को जागर्ति : (भाग ५)
कोजागिरी पौर्णिमेचे आयुर्वेदिक आणि खगोलशास्त्रीय महत्व!
कोजागिरी पौर्णिमा म्हणजे केवळ कथा, पुराणे आणि देवमंडळाच्या संचाराची रात्र नव्हे; तर या परंपरेमागे निसर्ग, मानवी शरीर आणि खगोलविज्ञानाचा अत्यंत सखोल विचार आपल्या पूर्वजांनी गुंफलेला आहे.
मागील भागांमध्ये आपण देवमंडळ, अक्काबाईचा फेरा, व्रतकथा, कैलासावरील सारीपाट आणि प्रांताप्रांतांची लोकसंस्कृती अनुभवली. आज पाचव्या भागात आपण उलगडणार आहोत—मध्यरात्री चंद्रप्रकाशात आटवलेले दूध आणि खीर पिण्यामागील वैज्ञानिक व आयुर्वेदिक रहस्य!
खगोलशास्त्राच्या दृष्टीने शरद पौर्णिमेच्या काळात चंद्र पृथ्वीच्या सर्वाधिक जवळच्या टप्प्यावर असतो.
🌙 या रात्री चंद्र पूर्ण सोळा कलांनी युक्त दिसतो आणि त्याचे आकारमान इतर पौर्णिमेच्या तुलनेत मोठे व अधिक तेजस्वी भासते.
🌙 चंद्राचे गुरुत्वाकर्षण या काळात पृथ्वीवरील जलतत्त्वावर सर्वाधिक प्रभाव टाकते. समुद्राला येणारी भरती हे याचे दृश्य रूप आहे.
🌙 मानवी शरीरातही सुमारे ७०% पाण्याचे प्रमाण असते. त्यामुळे या रात्री चंद्राच्या गुरुत्वाकर्षणाचा आणि शीतल किरणांचा मानवी मनावर, शरीरातील पेशींवर आणि रक्ताभिसरणावर शांत, सकारात्मक प्रभाव पडतो.
आयुर्वेदानुसार वर्षभरात शरीरात तीन दोषांचे (वात, पित्त, कफ) चढउतार होत असतात.
पावसाळ्यात (वर्षा ऋतूत) शरीरात पित्ताचा संचय होतो.
पावसाळा संपून जेव्हा कडक ऊन पडू लागते (ऑक्टोबर हीट), तेव्हा शरीरातील ते साठलेले पित्त अचानक उफाळून येते; यालाच आयुर्वेदात ‘पित्तप्रकोप’ म्हणतात.
पित्त शांत करण्यासाठी निसर्गाने दिलेला सर्वोत्तम उतारा म्हणजे ‘मधुर रस’ आणि ‘शीतवीर्य’ घटक.
दूध आणि साखर हे स्वाभाविकपणे पित्तशामक आहेत. त्यात वेलची, जायफळ, चारोळी, केशर आणि बदाम घालून ते मंद आचेवर आटवले जाते. मध्यरात्रीच्या शीतल चंद्रकिरणांमध्ये हे दूध ठेवल्याने ते नैसर्गिकरीत्या थंड होते. असे आटीव दूध प्राशन केल्याने शरीरातील अतिरिक्त उष्णता, छातीतील जळजळ आणि पित्ताचा त्रास मुळापासून शांत होतो.
चंद्रप्रकाशात उघड्या किंवा पातळ वस्त्राने झाकलेल्या भांड्यात खीर अथवा दूध ठेवण्यामागे सूक्ष्मजैविक प्रक्रिया घडते:
तांदूळ आणि दूध जेव्हा शरद पौर्णिमेच्या अत्यंत तेजस्वी, परावर्तित सूर्यकिरणांच्या (ज्यांना आपण शीतल चंद्रकिरण म्हणतो) संपर्कात येतात, तेव्हा दुधातील घटकांवर विशिष्ट रासायनिक प्रक्रिया घडून येते.
यामुळे दुधातील लॅक्टिक ॲसिड संतुलित राहून पचनसंस्थेला उपयुक्त असणाऱ्या चांगल्या जिवाणूंची संख्या वाढण्यास मदत होते.
तांदळामधील स्टार्च आणि दुधातील कॅल्शियम व प्रथिने एकत्र येऊन आतड्यांचे आरोग्य सुधारतात आणि शरीराची रोगप्रतिकारक शक्ती वाढते.
पारंपरिकरीत्या कोजागिरीचे दूध हे चांदीच्या भांड्यात आटवले जाते किंवा त्यात चांदीचे नाणे, चमचा टाकला जातो.
चांदी हा धातू ‘शीतवीर्य’ (थंड प्रवृत्तीचा) मानला जातो.
विज्ञानानेही सिद्ध केले आहे की चांदीमध्ये उत्तम प्रतिजैविक गुणधर्म असतात.
चांदीच्या पात्रात ठेवलेले दूध जंतूमुक्त राहते आणि त्यातील पोषकद्रव्ये दीर्घकाळ टिकून राहतात. चंद्राची किरणे आणि चांदीचे गुणधर्म एकत्र आल्यामुळे त्या दुधाला साक्षात ‘अमृता’चे स्वरूप प्राप्त होते.
भारतात अनेक ठिकाणी कोजागिरीच्या रात्री दम्याच्या आणि श्वसनविकाराच्या रुग्णांना विशेष आयुर्वेदिक औषध देण्याची पूर्वापार परंपरा आहे:
विशिष्ट वनौषधींचे चूर्ण दुधात किंवा तांदळाच्या खिरीत मिसळून ते भांडे रात्रभर चंद्रप्रकाशात ठेवले जाते.
पहाटेच्या शांत प्रहारात, जेव्हा वातावरणात दवबिंदू आणि चंद्राचे औषधी सत्व उतरलेले असते, तेव्हा रुग्णाला हे चाटण अथवा खीर रिकाम्या पोटी दिली जाते.
दमटपणा कमी होऊन शरद ऋतूत हवा कोरडी होत असताना, चंद्रकिरणांनी संस्कारित झालेले हे औषध फुफ्फुसांमधील कफ पातळ करून श्वासनलिका मोकळ्या करण्यास मदत करते, असा पिढ्यान्पिढ्यांचा अनुभव आहे.
आपल्या संस्कृतीत कोणताही उत्सव अंधानुकरणातून जन्माला आलेला नाही. ऋतू बदलताना मानवी शरीराला निसर्गाशी जुळवून घेता यावे, यासाठी ऋषीमुनींनी विज्ञानाला सणाच्या, आनंदाच्या आणि भक्तीच्या धाग्यात गुंफले.
कोजागिरीला जेव्हा आपण चंद्राच्या प्रकाशात बसून आटीव दुधाचा घोट घेतो, तेव्हा आपण केवळ एका परंपरेचा भाग नसतो, तर हजारो वर्षांच्या आरोग्यविज्ञानाचा लाभ घेत असतो!
(ही कोजागिरी विशेष लेखमालेची पाचवी कडी आहे. पुढील आणि अंतिम भागात (भाग ६) आपण जाणून घेणार आहोत—”नवान्न पौर्णिमा आणि पशुधन पूजन!”)
को जागर्ति : (भाग ६ – अंतिम भाग)
नवान्न पौर्णिमा, पशुधन पूजन आणि ज्येष्ठाचे औक्षण
गेल्या पाच भागांत आपण कोजागिरी पौर्णिमेचा देवमंडळाशी असलेला संबंध, अक्काबाईचा फेरा, व्रतकथा, कैलासावरील सारीपाटाचा खेळ, प्रांताप्रांतांतील वैविध्य आणि या रात्रीमागील खगोलशास्त्र व आयुर्वेद या सर्वांचा सखोल अभ्यास केला.
आज या लेखमालेच्या अंतिम भागात आपण वळत आहोत आपल्या संस्कृतीच्या सर्वात मूळ गाभ्याकडे—काळ्या मातीची कृषिसंस्कृती, घराचा आधार असणारे पशुधन, आणि वंशाचा दिवा असणाऱ्या ज्येष्ठ अपत्याचे भावपूर्ण औक्षण!
कोजागिरी ही शेतकऱ्याच्या दृष्टीने केवळ सण नसून ‘नवान्न पौर्णिमा’ आहे.
पावसाळ्यातील चार महिन्यांचे अतोनात कष्ट, चिखल-पाण्यात केलेली मेहनत आणि बळीराजाने वाहिलेला घाम अखेर फळाला येतो. शेतात खरीपाचे पीक डोलू लागते. ज्वारी-बाजरीची कोवळी कणसे दाण्यांनी भरतात, मक्याची कणसे टपोरी होतात आणि भाताच्या लोंब्या वाऱ्याच्या तालावर डोलतात.
नव्या धान्याची पूजा: घरात आलेल्या या पहिल्या ताज्या धान्याला ‘नवान्न’ म्हटले जाते. नवीन भाताचे तांदूळ, नवीन बाजरी आणि कणसांची घरात मनोभावे पूजा केली जाते.
नैवेद्य आणि पायस: पहिल्या धान्याचे पोहे किंवा तांदूळ दुधात आटवून खीर (पायस) बनवली जाते. हे अन्न सर्वात आधी धरित्री मातेला, निसर्गाला आणि चंद्रदेवाला अर्पण केले जाते. निसर्गाकडून जे भरभरून मिळाले, त्याबद्दल हात जोडून कृतज्ञता व्यक्त करण्याची ही अत्यंत पवित्र रीत आहे.
भारतीय परंपरेत पाळीव प्राण्यांना केवळ जनावरे मानले जात नाही, तर ते घरातील ‘पशुधन’—म्हणजेच चालते-बोलते वैभव मानले जाते. शेतकर्याचे खरे सुख आणि संपत्ती त्याच्या गोठ्यात हंबरणाऱ्या जनावरांवर अवलंबून असते.
शास्त्रानुसार, या कोजागिरीच्या रात्री स्वर्गातील देवगण भूतलावर येऊन मुक्या जनावरांनाही शुभाशीर्वाद देतात. म्हणूनच या रात्री गोठ्याची स्वच्छता करून पाळीव प्राण्यांच्या संरक्षक देवतांचे पूजन करण्याचे स्पष्ट विधान आढळते:
🚩 गाई-वासरांसाठी: सुरभी देवीचे पूजन (गोमातेच्या समृद्धीसाठी).
🚩 शेळ्या-मेंढ्यांसाठी: वरुण देवतेचे पूजन.
🚩 हत्तीसाठी: विनायक (श्रीगणेश) पूजन.
🚩 घोडे आणि इतर पाळीव जनावरांसाठी: रेवंत आणि निकुंभ देवतांचे पूजन.
गोठ्यात दिवे लावून जनावरांना गोड नैवेद्य भरवला जातो, जेणेकरून जनावरांना कोणतीही रोगराई होऊ नये आणि घरात दुग्धदुभत्याची व शेतीची भरभराट कायम राहावी.
महाराष्ट्राच्या कौटुंबिक परंपरेत कोजागिरीच्या रात्रीला अत्यंत हळवे आणि मायेचे स्थान आहे. या पौर्णिमेला ‘अश्विनी’ असेही म्हटले जाते. या रात्री घरातील सर्वात मोठ्या (ज्येष्ठ) अपत्याचे औक्षण करण्याची पूर्वापार प्रथा आहे.
🚩 घराचा आधारस्तंभ: आई-वडिलांच्या संसारात जन्माला आलेले पहिले मूल हे केवळ एक अपत्य नसते, तर ते घराचा पाया, कुलदीपक आणि लहान भावंडांचा आधार मानले जाते.
🚩 दूध-पेढ्याने ओवाळणे: पाटावर सुंदर रांगोळी काढून ज्येष्ठ मुलाला किंवा मुलीला बसवले जाते. आई किंवा घरातील ज्येष्ठ सुवासिनी काशाच्या अथवा चांदीच्या ताटात तुपाचा दिवा लावून, दूध आणि साखरेच्या पेढ्याने त्याचे औक्षण करतात.
🚩 चंद्रासारखे शीतल तेज: ज्याप्रमाणे आजच्या रात्री चंद्र सोळा कलांनी परिपूर्ण, शांत आणि शीतल असतो, तसेच गुण, बुद्धी, उत्तम आरोग्य आणि दीर्घायुष्य आपल्या ज्येष्ठ अपत्याला लाभावे, असा मंगल आशिर्वाद दिला जातो.
कुटुंबातील ज्येष्ठतेचा मान राखणारी आणि नात्यांमधील ओलावा वृद्धिंगत करणारी ही एक नितांत देखणी परंपरा आहे.
‘को जागर्ति? कोण जागे आहे?’ हा प्रश्न केवळ मध्यरात्री डोळे उघडे ठेवण्यापुरता नाही.
🚩 जागे असणे म्हणजे निसर्गाच्या उपकारांची जाणीव ठेवणे.
🚩 जागे असणे म्हणजे आपल्या माणसांचे, मुक्या प्राण्यांचे आणि कुटुंबाचे रक्षण करणे.
🚩 आणि जागे असणे म्हणजे अंतर्मनातील आळस, अज्ञान आणि अंधार दूर करून माणुसकीच्या तेजाने तळपणे!
चला, यंदाच्या कोजागिरीला आपण केवळ आटीव दुधाचा घोट न घेता, आपल्या समृद्ध लोकसंस्कृतीचा, शेतीमातीचा आणि कौटुंबिक संस्कारांचा हा पवित्र वारसा पुढच्या पिढीपर्यंत पोहचवण्याचा संकल्प करूया!
(सहा भागांची ही ‘को जागर्ति विशेष लेखमाला’ आज इथे संपन्न होत आहे. संपूर्ण लेखमालेवर तुम्ही दाखवलेले अथांग प्रेम आणि दिलेल्या प्रतिसादाबद्दल मनापासून धन्यवाद!)
(टीप : वरील सर्व बाबी दैनिक मार्केट स्पेशल केवळ माहिती म्हणून वाचक-प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचवत आहे. यातून दैनिक मार्केट स्पेशल कोणताही दावा करत नाही.)
व्हाट्सअप ग्रुप जॉइनिंगसाठी क्लिक करा -
https://chat.whatsapp.com/BpTuswQo5JaGl3dMcIcFlK?s=cl&p=a&mlu=4&ilr=4
जाहिरातीसाठी संपर्क - 7620878766
विशेष टीप - बातमीतील जाहिरातीवर टॅप करून Preview Image हा पर्याय निवडा. त्यामुळे जाहिरात पूर्ण स्वरूपात उघडेल व आपणास प्रतिसाद देणे सोपे होईल.











