प्रसिद्ध बौद्धस्थळ सारनाथला UNESCO जागतिक वारसा दर्जा; भारताच्या सांस्कृतिक वैभवाला जागतिक मान्यता

वाराणसी : गौतम बुद्धांनी आपल्या जीवनातील पहिले प्रवचन दिलेल्या उत्तर प्रदेशातील ऐतिहासिक सारनाथ या बौद्धस्थळाला अखेर संयुक्त राष्ट्रांच्या शैक्षणिक, वैज्ञानिक आणि सांस्कृतिक संघटनेकडून (UNESCO) जागतिक वारसा स्थळाचा दर्जा मिळाला आहे. दक्षिण कोरियातील बुसान येथे सुरू असलेल्या UNESCO जागतिक वारसा समितीच्या ४८व्या अधिवेशनात हा महत्त्वपूर्ण निर्णय घेण्यात आला. या मान्यतेमुळे भारताच्या सांस्कृतिक आणि बौद्ध वारशाला जागतिक स्तरावर आणखी मोठी ओळख मिळाली आहे.
बोधगया येथे ज्ञानप्राप्ती झाल्यानंतर भगवान गौतम बुद्धांनी सारनाथ येथील मृगवनात आपल्या पाच शिष्यांना पहिले प्रवचन दिले होते. यालाच ‘धर्मचक्र प्रवर्तन’ असे म्हटले जाते. याच उपदेशातून बुद्धांनी चार आर्यसत्ये आणि अष्टांगिक मार्ग यांचा संदेश देत दुःखातून मुक्ती आणि निर्वाणाचा मार्ग जगासमोर मांडला. त्यामुळे बौद्ध धर्माच्या औपचारिक प्रसाराची सुरुवात सारनाथमधून झाली, असे मानले जाते.

या ऐतिहासिक निर्णयाचे स्वागत करताना पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी म्हटले की, “सारनाथचे भगवान बुद्धांशी अतूट नाते आहे. ज्ञान, करुणा आणि सौहार्दाचा बुद्धांचा कालातीत संदेश आजही संपूर्ण मानवजातीला प्रेरणा देत आहे. UNESCO कडून मिळालेली ही मान्यता प्रत्येक भारतीयासाठी अभिमानाची बाब आहे.”
दरम्यान, केंद्रीय सांस्कृतिक मंत्री गजेंद्रसिंह शेखावत यांनी यापूर्वी लोकसभेत दिलेल्या लेखी उत्तरात, ‘प्राचीन बौद्ध स्थळ – सारनाथ’ या शीर्षकाखाली २०२५-२६ च्या नामांकन प्रक्रियेसाठी UNESCO च्या जागतिक वारसा केंद्राकडे भारताने प्रस्ताव सादर केल्याची माहिती दिली होती. त्या प्रस्तावाला आता अंतिम मंजुरी मिळाली आहे.
सारनाथचे ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व
वाराणसीपासून सुमारे १० किलोमीटर अंतरावर असलेले सारनाथ हे जगभरातील बौद्ध अनुयायांसाठी अत्यंत पवित्र तीर्थक्षेत्र मानले जाते. इसवी सनपूर्व सहाव्या शतकात गौतम बुद्धांनी येथे दिलेल्या पहिल्या उपदेशामुळे या स्थळाला जागतिक धार्मिक इतिहासात विशेष स्थान प्राप्त झाले.
सम्राट अशोकाने इसवी सनपूर्व तिसऱ्या शतकात सारनाथमध्ये भव्य स्तूप, विहार आणि अशोक स्तंभाची उभारणी केली. याच अशोक स्तंभावरील चार सिंहांचे सिंहशीर्ष आज भारताचे राष्ट्रीय चिन्ह आहे. तसेच भारतीय राष्ट्रध्वजावरील २४ आऱ्यांचे अशोकचक्र हेही सारनाथ येथील धर्मचक्रावर आधारित आहे. त्यामुळे सारनाथचे महत्त्व केवळ बौद्ध धर्मापुरते मर्यादित नसून भारताच्या राष्ट्रीय ओळखीशीही ते घट्ट जोडलेले आहे.
UNESCO च्या जागतिक वारसा यादीत समावेश झाल्यानंतर सारनाथच्या संवर्धन, संरक्षण आणि पर्यटन विकासाला मोठी चालना मिळण्याची अपेक्षा व्यक्त केली जात आहे. यामुळे देश-विदेशातील पर्यटक आणि बौद्ध भाविकांची संख्या वाढण्याबरोबरच स्थानिक अर्थव्यवस्थेलाही मोठा फायदा होणार आहे.