गाणपत्य संप्रदायाचे महामेरू — संत श्रेष्ठ मोरया गोसावी

गाणपत्य पंथाचा मुकुटमणी। मोरया चरणी लोळे धरणी॥
चिंचवड नगरी केला वास। भक्तांचा पुरविला निजध्यास॥

महाराष्ट्राची भूमी ही संतांची भूमी आहे. या भूमीत जसे विठ्ठलभक्त वारकरी झाले, शिवभक्त शैव झाले, तसेच गणेशालाच परब्रह्म मानणारे ‘गाणपत्य संप्रदायाचे’ अनेक महान संत होऊन गेले. या संप्रदायाचे आद्य पुरुष आणि ज्यांनी चिंचवडला गणेश भक्तीचे मुख्य केंद्र बनवले, ते म्हणजे संत मोरया गोसावी. चौदाव्या-पंधराव्या शतकात (अंदाजे १४ व्या शतकाचा उत्तरार्ध ते १६ वे शतक) होऊन गेलेल्या या महान संताने अथांग तपश्चर्येच्या बळावर साक्षात सिद्धिविनायकाला आणि मयूरेश्वराला प्रसन्न करून घेतले. त्यांच्या भक्तीचा महिमा एवढा अगाध होता की, साक्षात देवाने त्यांच्या नावासोबत स्वतःचे नाव जोडण्याचे वरदान दिले!
संत मोरया गोसावी यांच्या जन्माची आणि बालपणाची कथा अत्यंत रंजक आणि दैवी संकेतांनी भरलेली आहे.
महाराष्ट्रातील बीड जिल्ह्यातील ‘शालिग्राम’ (काही नोंदींनुसार सुपा, जि. पुणे) येथे ‘वामनभट’ आणि ‘पार्वतीबाई’ हे एक सात्विक आणि सदाचारी ब्राह्मण दांपत्य राहत होते. ते दोघेही कडक गणेशभक्त होते. सर्व काही सुरळीत होते, परंतु लग्नाला अनेक वर्षे होऊनही त्यांना अपत्यसुख लाभले नव्हते. अपत्यासाठी त्यांनी मोरगाव (पुणे जिल्हा) येथे जाऊन मयूरेश्वराची (गणपतीची) कठोर सेवा सुरू केली.
त्यांच्या निस्सीम भक्तीने प्रसन्न होऊन मयूरेश्वराने त्यांना स्वप्नात दृष्टांत दिला की, “तुमच्या पोटी माझाच एक अंश पुत्ररूपाने जन्म घेईल.” काही काळाने पार्वतीबाई गरोदर राहिल्या आणि त्यांनी एका तेजस्वी पुत्राला जन्म दिला. मयूरेश्वराच्या कृपेने जन्म झाला म्हणून या बालकाचे नाव ‘मोरया’ ठेवण्यात आले. बालपणापासूनच मोरया अत्यंत शांत, विरक्त आणि ध्यानमग्न राहणारे बालक होते. इतर मुले खेळण्यात दंग असायची, तेव्हा लहानगा मोरया मातीचा गणपती बनवून त्याची पूजा करण्यात मग्न असायचा.
वय वाढू लागल्याने मोरया यांच्या मनातील विरक्ती अधिकच वाढू लागली. गृहस्थाश्रमात अडकण्याऐवजी त्यांनी ईश्वरी साक्षात्कारासाठी घर सोडण्याचा निर्णय घेतला आणि ते देश भ्रमणाला निघाले.
भ्रमण करत करत मोरया महाराज मुंबई येथील वाळकेश्वर परिसरात आले. तिथे त्यांनी समुद्राच्या कडेला एका संथ जागी बसून गणेशाच्या ‘अक्षर मंत्राचा’ अखंड जप सुरू केला. असे म्हटले जाते की, त्यांनी तिथे अनेक महिने केवळ वायू भक्षण करून (निराहार राहून) अत्यंत कठोर तपश्चर्या केली. त्यांच्या या तपाने वाळकेश्वरची भूमी पावन झाली.
वाळकेश्वरनंतर ते अष्टविनायकांपैकी एक असलेल्या थेऊर (चिंतामणी) येथे आले. तिथेही त्यांनी काही काळ चिंतन केले. मोरया महाराजांचे वैशिष्ट्य असे होते की, ते कधीही एका जागी फार काळ थांबत नसत, परंतु जिथे थांबायचे तिथे भक्तीचा मळा फुलवायचे.
मोरया महाराजांना अध्यात्माचा अंतिम मार्ग दाखवण्यासाठी एका समर्थ गुरूंची गरज होती. शोध घेत घेत ते पुण्याजवळील ताथवडे येथे आले. तिथे त्यांची भेट ‘नयनभारती गोसावी’ (काही ठिकाणी ‘नयनभारती महाराज’) नावाच्या एका थोर सिद्धपुरुषाशी झाली. नयनभारतींनी मोरयांचे अगाध ज्ञान आणि निष्ठा पाहून त्यांना गाणपत्य संप्रदायाची दीक्षा दिली आणि त्यांचे नाव ‘मोरया गोसावी’ असे झाले. गुरूंच्या आज्ञेने त्यांनी पुढे चिंचवडला आपली मुख्य कर्मभूमी बनवण्याचे ठरवले.
संत साहित्यात मोरया गोसावी यांच्या भक्तीची ताकद दाखवणाऱ्या अनेक अद्भूत लीळा प्रसिद्ध आहेत. हे चमत्कार त्यांनी स्वतःची कीर्ती पसरवण्यासाठी नव्हे, तर लोकांच्या मनातील संशय दूर करण्यासाठी केले.
मोरया गोसावी चिंचवड येथे राहत असतानाही, दर गणेश चतुर्थीला ते पायी चालत मोरगावला मयूरेश्वराच्या दर्शनासाठी जात असत. हा त्यांचा कडक नियम होता. वय वाढल्यामुळे एकदा त्यांना खूप थकवा आला, त्यांचे पाय चालत नव्हते. ते कसेबसे मोरगावला पोहोचले, पण मंदिराच्या पायरीवरच कोसळले. त्यांनी रडत रडत देवाला सांगितले, “देवा, आता हे शरीर थकले आहे. पुढील चतुर्थीला मला दर्शनाला येता येईल की नाही, माहीत नाही. हे माझे शेवटचे दर्शन समज.”
त्याच रात्री साक्षात मयूरेश्वराने त्यांच्या स्वप्नात येऊन सांगितले, “मोरया, तू आता वयामुळे त्रास करून घेऊ नकोस. तू माझ्याकडे येण्याची गरज नाही, मी स्वतः तुझ्यासाठी चिंचवडला येईन! उद्या सकाळी तू चिंचवडच्या पवना नदीत स्नान कर, तिथे तुला मी सापडेन.”
दुसऱ्या दिवशी सकाळी मोरया महाराज चिंचवडच्या पवना नदीवर गेले. त्यांनी पाण्यात बुडी मारली आणि त्यांच्या हाताला गणपतीची एक अत्यंत सुंदर, स्वयंभू मूर्ती लागली! देवाने दिलेला शब्द पाळला होता. मोरया महाराजांनी त्या मूर्तीची चिंचवड येथे स्थापना केली. आज तेच मुख्य मंदिर म्हणून प्रसिद्ध आहे.
चिंचवड परिसरातील एका गावात पिण्याच्या पाण्याची मोठी टंचाई होती. गावकऱ्यांनी एक विहीर खोदली, पण दुर्दैवाने त्या विहिरीला अत्यंत खारे (खारट) पाणी लागले, जे पिण्यायोग्य नव्हते. गावकरी हताश झाले. त्यांनी मोरया गोसावींकडे धाव घेतली. स्वामींनी विहिरीच्या जवळ जाऊन विहिरीमध्ये थोडे तीर्थ टाकले आणि देवाचे नामस्मरण केले. क्षणार्धात त्या विहिरीचे संपूर्ण खारे पाणी अमृतासारखे गोड झाले! या चमत्कारामुळे संपूर्ण परिसरात स्वामींचे नाव लोक कल्याणासाठी देवासारखे पूजले जाऊ लागले.
एकदा स्वामींच्या आश्रमात अचानक शेकडो संत आणि भाविक एकत्र आले. आश्रमात त्यांना खायला घालण्यासाठी पुरेसे धान्य नव्हते. सेवक चिंतेत पडले. स्वामींनी सेवकांना सांगितले, “काळजी करू नका, जे काही थोडे धान्य आहे त्यावर कापड टाका आणि देवाचे नाव घेऊन वाढायला सुरुवात करा.” चमत्कार असा झाला की, शेकडो लोकांनी पोटभर जेवण केले, तरीही ते धान्य संपले नाही! उलट कोठार पूर्वीपेक्षा जास्त भरलेले दिसले.
संत मोरया गोसावी यांनी केवळ मंदिरात बसून पूजा केली नाही, तर त्यांनी तत्कालीन विस्कळीत झालेल्या समाजाला एकत्र आणण्याचे मोठे कार्य केले.
त्या काळी विविध पंथांमध्ये मतभेद होते. मोरया महाराजांनी ‘गणपती’ हे बुद्धीचे आणि एकतेचे दैवत असल्याने सर्वांना एकत्र आणले. त्यांनी महाराष्ट्रात गणेशोत्सवाची आणि भाद्रपद उत्सवाची खरी आध्यात्मिक पायाभरणी केली, ज्याचा उपयोग पुढे जाऊन छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळात आणि नंतर लोकमान्य टिळकांनी सामाजिक एकतेसाठी केला.
हा इतिहास प्रत्येक महाराष्ट्रीयन माणसाला ठाऊक असणे गरजेचे आहे. मोरया गोसावी यांच्या भक्तीने साक्षात गणपती प्रसन्न झाला होता. एकदा एका मोठ्या उत्सवात चिंचवड येथे लोकांनी पाहिले की, मोरया महाराज जेव्हा आरती करत होते, तेव्हा साक्षात गणपतीची मूर्ती आणि मोरया महाराज यांच्यातील भेद मिटला होता. लोकांच्या मुखातून उत्स्फूर्तपणे उद्गार निघाले:
“मंगलमूर्ती मोरया!”
देव म्हणजेच ‘मंगलमूर्ती’ आणि भक्त म्हणजेच ‘मोरया’. देवाने स्वतः आपल्या या परम भक्ताला वरदान दिले होते की, “माझ्या नावाच्या आधी किंवा नंतर नेहमी तुझे नाव घेतले जाईल. जोपर्यंत लोक माझे नाव घेतील, तोपर्यंत तुझे नाव या जगात अमर राहील.” म्हणूनच आज ७०० वर्षांनंतरही आपण देवाच्या नावासोबत ‘मोरया’ हा जयघोष करतो. भक्त आणि देवाचे असे अद्वैत नाते जगात कुठेही पाहायला मिळत नाही.
संत मोरया गोसावी हे केवळ तपस्वी नव्हते, तर ते एक उत्तम कवी आणि विचारवंत होते. त्यांनी गणेश भक्तीवर अनेक स्तोत्रे, भूपाळ्या आणि आरतींची रचना केली.
त्यांनी सकाळी देवाला जागे करण्यासाठी अत्यंत सुमधुर अशा भूपाळ्या लिहिल्या, ज्या आजही चिंचवड मंदिरात गायल्या जातात. त्यांनी आपल्या रचनेतून सांगितले की, जोपर्यंत मनात कपट आहे, तोपर्यंत गणपतीची पूजा करणे व्यर्थ आहे. बुद्धीचा देवता केवळ शुद्ध मनाच्या भक्तालाच पावतो. त्यांच्या रचनांची मुद्रिका “मोरया म्हणे” अशी आढळते.
आपले पृथ्वीवरील अवतार कार्य पूर्ण झाले आहे आणि गाणपत्य संप्रदायाची पाळेमुळे समाजात घट्ट रुजली आहेत हे लक्षात आल्यावर, संत मोरया गोसावी यांनी संजीवन समाधी घेण्याचे ठरवले.
इसवी सन १६ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात (काही मान्यातेनुसार मार्गशीर्ष वद्य षष्ठीला) त्यांनी चिंचवड येथील पवना नदीच्या काठावर, हजारो भक्तांच्या आणि संतांच्या उपस्थितीत ‘संजीवन समाधी’ घेतली. समाधी घेताना त्यांच्या चेहऱ्यावर साक्षात गणेशाचे तेज होते.
स्वामींच्या समाधीनंतर त्यांच्या वंशजांनी (ज्यांना चिंचवडचे ‘देव’ म्हटले जाते) ही परंपरा पुढे चालवली. स्वामींचे पुत्र ‘चिंतामणी देव’ हे सुद्धा मोठे सिद्धपुरुष झाले. आजही चिंचवड येथे मोरया गोसावींचे अत्यंत भव्य आणि शांत मंदिर आहे. दरवर्षी मार्गशीर्ष महिन्यात येथे खूप मोठा ‘समाधी उत्सव’ साजरा केला जातो.
संत श्रेष्ठ मोरया गोसावी हे महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक आकाशातील एक चमकते नक्षत्रासारखे आहेत. त्यांच्यामुळेच आज प्रत्येक मराठी घराघरात ‘मोरया’ या शब्दाने एक वेगळीच ऊर्जा आणि पवित्रता निर्माण होते.
समारोप :
संतश्रेष्ठ मोरया गोसावी यांनी गणेशभक्तीला केवळ धार्मिक चौकटीत न ठेवता ती समाजजागृती, सदाचार, श्रद्धा आणि लोककल्याणाशी जोडली. चिंचवडला त्यांनी गाणपत्य संप्रदायाचे प्रमुख तीर्थस्थान बनवले आणि गणेशभक्तीची अखंड परंपरा निर्माण केली. त्यांच्या जीवनाशी संबंधित अनेक चमत्कार आणि आख्यायिका आजही भक्तिभावाने सांगितल्या जातात. ऐतिहासिकदृष्ट्या सर्व घटनांची स्वतंत्र पडताळणी उपलब्ध नसली, तरी त्यांच्या कार्याचा महाराष्ट्राच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक इतिहासावर झालेला प्रभाव निर्विवाद मानला जातो. आजही “गणपती बाप्पा मोरया” हा जयघोष प्रत्येक गणेशोत्सवात घुमतो आणि संत मोरया गोसावी यांच्या अखंड भक्तीची आठवण करून देतो. त्यांच्या जीवनातून श्रद्धा, सेवा, नम्रता आणि ईश्वरनिष्ठा यांचा आदर्श प्रत्येक पिढीला प्रेरणा देत राहील.